Kans twee om Amerika te veranderen

Zondag legt president Obama de eed af voor zijn tweede termijn; maandag volgt zijn inaugurele rede. Nu komt het erop aan een groot president te worden. Door

Toen Amerika in november een president koos, was senator Charles Schumer extra gespannen. De New Yorkse Democraat hoopte uiteraard op een overwinning van Obama, maar er was nog iets anders. De senator was belast met de voorbereidingen voor de inauguratieplechtigheid op de trappen van het Capitool op 21 januari en besefte zo als een van de weinigen welk drama er dreigde als de president zou verliezen.


Want 21 januari, maandag, is ook de nationale feestdag waarop Martin Luther King wordt herdacht. Schumers grootste zorg was dat een niet herkozen Obama uitgerekend op die dag meteen na de beëdiging van zijn opvolger Washington zou hebben moeten verlaten, zoals de traditie vereist.


'Dat zou niet goed zijn geweest', zei Schumer eind november tegen The New York Times. De eerste zwarte president die op de feestdag van de grote voorman van de zwarte burgerrechtenbeweging met een helikopter de hoofdstad wordt uitgevlogen. Als een verliezer, een mislukkeling die al na één termijn wordt weggestuurd.


Schumers angst voor dat scenario was onnodig. Obama won. Morgen legt hij de eed af en na de inauguratiespeech- en festiviteiten, die vanwege de zondag zijn doorgeschoven naar maandag, begint hij aan zijn tweede termijn. Vier extra jaren, die hij hoopt te voltooien als een groot president die Amerika achterlaat als een ander en beter land.


Een Amerika waar minder ongelijkheid is, waar de middenklasse weer gelooft in de toekomst, Wall Street aan de teugel ligt, vrijwel iedereen is verzekerd tegen ziekte, waar ouderen en armen goed worden verzorgd, geld wordt gestoken in wegen en scholen, wapengeweld is ingeperkt en waar immigranten worden omarmd. Een Amerika dat het terrorisme op afstand houdt, verspreiding van kernwapens tegengaat en het buitenland niet afschrikt maar inspireert.


Het is een ambitieuze lijst. Bijna onmenselijk ambitieus. Maar Obama heeft altijd een 'transformatieve' president willen zijn, zoals Franklin D. Roosevelt en Ronald Reagan. Michelle en hij zeiden het vanaf het begin van hun relatie: de politiek ingaan heeft alleen zin als het leidt tot sociale verandering.


Een paar wapenfeiten heeft Obama al op zijn naam staan. De historische hervorming van de gezondheidszorg, waardoor 32 miljoen onverzekerde Amerikanen voortaan verzekerd zijn. En de regulering van de financiële wereld, die moet voorkomen dat zij weer een crisis veroorzaakt als in 2008.


Maar de rest moet nog gebeuren: vermindering van de nationale schuld, hervorming van sociale programma's als Medicare (voor ouderen) en Medicaid (voor armen), invoering van een eenvoudiger belastingstelsel, een nieuw immigratiesysteem, indamming van het wapengeweld en een groener energiebeleid.


Obama moet dat realiseren in de tweede termijn. Een begrip dat in Amerika sterk tot de verbeelding spreekt omdat in die periode triomf en tragiek zo dicht bij elkaar liggen. Het is de toegangspoort tot het pantheon van de groten. Presidenten die er niet in slaagden te worden herkozen, zijn nooit doorgedrongen tot dit exclusieve gezelschap. Daarvoor is de tweede termijn onontbeerlijk.


Maar die biedt geen enkele garantie. De laatste vier jaren van een presidentschap kunnen ook een valkuil zijn, waarin de aanspraak op grootheid te pletter slaat op de rotsige bodem van de realiteit.


Obama is herkozen en bevindt zich nu in het voorgeborchte. Hij heeft de belofte van 2008 levend weten te houden, maar om haar helemaal in te lossen komt het aan op de tweede helft. Die bepaalt de uitslag.


Soms wordt gezegd dat er een vloek rust op de tweede termijn. Herkozen presidenten zouden extra vatbaar zijn voor blunders en schandalen. Richard Nixon had Watergate, Reagan het Iran-Contra-schandaal en Bill Clinton Monica Lewinsky.


Maar David Greenberg schrijft in The New Republic dat het wel meevalt. Met Nixon kwam het inderdaad nooit meer goed, maar op Clintons presidentschap wordt nu teruggekeken als een gouden tijd. Reagans tweede termijn wordt zelfs gezien als een groot succes. Hij sloot een baanbrekend ontwapeningsakkoord met Sovjetleider Gorbatsjov en verwezenlijkte een belasting- en immigratiehervorming.


Maar ook als de vloek een mythe zou zijn, wordt het zwaar voor Obama. Met een tas vol plannen meldt hij zich bij de poortwachters van het pantheon: de Republikeinen, die niet van plan zijn hem zomaar te laten passeren. Zij beheersen het Huis van Afgevaardigden en dat machtsmiddel zullen ze niet ongebruikt laten.


Obama mag dan twee verkiezingen achter elkaar hebben gewonnen en zich beroepen op een mandaat van de kiezers, hun meerderheid in het Huis komt ook van kiezers, zeggen zij. Dus liggen er taaie onderhandelingen in het verschiet over het schuldplafond, de overheidsuitgaven, de sociale voorzieningen, het wapenbezit.


En zo groot de weerstand zal zijn, zo beperkt is de tijd die Obama heeft. Officieel heeft hij vier jaar, maar in de praktijk is dat minder. Twee jaar hooguit (2013 en 2014), zeggen waarnemers. Ze gaan ervan uit dat vanaf begin 2015 de aandacht zich verlegt naar de volgende presidentsverkiezingen en dat het daarna niemand meer wat kan schelen wat hij doet.


Misschien is dit wat overdreven, maar de optelsom van een overvolle agenda plus harde oppositie plus weinig tijd stelt niet gerust. En daar komt nog iets anders bij: Obama gaat zelf niet graag de loopgraven in. Hij prefereert het katheder en besteedt het onderhandelen met het Congres uit aan anderen, zoals vicepresident Joe Biden. Obama lijkt 'politiek te zien als een vermoeiende bezigheid, iets wat hij moet doen op zijn weg naar grootheid', smaalt de conservatieve columniste Peggy Noonan.


Omineus is het dat zijn grootste prestaties - Obamacare en de regulering van Wall Street - dateren uit zijn eerste twee jaar, toen zijn Democraten nog de baas waren in het Huis en de Senaat. Hij moet nu bewijzen ook met een vijandig Republikeins Huis tot wetgeving te kunnen komen. De afgelopen twee jaar lukte dat amper.


Maar na zijn herverkiezing is hij veranderd. Anders dan in de eerste termijn, toen hij behalve de onderhandelingen ook de confrontatie met het Congres schuwde, gaat hij er nu hard in.


Hij gebruikt zijn machtige campagnemachine om het publiek te mobiliseren. Met de peilingen in de hand knijpt hij de Republikeinen af. En dat werkte rond Nieuwjaar, in de dodemansrit naar de fiscal cliff. In tegenstelling tot Thelma en Louise schrokken de Republikeinen op het laatst terug van de sprong in het ravijn, bang dat zij daarvan de schuld zouden krijgen. Obama sleepte zo de belastingverhoging voor de rijken in de wacht.


Chris Matthews, van de linkse zender MSNBC, juicht over de nieuwe Obama. 'Hij pakt de Republikeinen bij de lurven over het schuldplafond, de wapens en Chuck Hagel (de beoogde nieuwe minister van Defensie). En weet je wat? Hij wint!'


Dat is mogelijk iets te voorbarig. De Republikeinen kunnen bijvoorbeeld een wapenvoorstel van Obama deponeren bij een Huiscommissie om het er vervolgens nooit meer uit te laten komen. Voorts blijft de economie een achilleshiel en kunnen buitenlandse crises voor hinderlijke afleiding zorgen. Het blijft dus spannend.


Met de inauguratie voor de tweede termijn gaat het wonderbaarlijke verhaal van de eerste zwarte president op weg naar zijn ontknoping. Slaagt hij erin zijn droom van een veranderd Amerika waar te maken en groot te worden?


Voor iedere president is dat moeilijk, maar voor hem nog meer. Hij weet dat zijn staat van dienst altijd zal worden afgemeten aan de torenhoge verwachtingen van 2008. Dat is een extra moeilijkheidsgraad, boven op de vele andere.


Hoe Obama de eed in 2009 twee keer aflegde


Vijfendertig woorden telt de eed die de Amerikaanse president bij zijn beëdiging moet afleggen, maar toch struikelde Obama over de tekst, toen hij vier jaar geleden voor het eerst de eed moest uitspreken ten overstaan van opperrechter John Roberts. Eigenlijk was het Roberts die de woorden verhaspelde, zodat Obama van de wijs raakte.


Na afloop van de ceremonie begonnen Obama's juridische adviseurs zich zorgen te maken. Was de eed wel geldig als Obama die niet volgens de regels had afgelegd? Zouden de Republikeinen achteraf niet proberen er misbruik van te maken door te betogen dat de eed ongeldig was en Obama dus formeel nog geen president was? Dan zouden alle presiden- tiële decreten en wetten die hij in de toekomst zou ondertekenen, op losse schroeven komen te staan, het besluit om Guantánamo Bay te sluiten voorop.


Een enkeling opperde zelfs de mogelijkheid dat de conservatieve Roberts met zijn gestuntel wraak wilde nemen op Obama, omdat die tegen zijn benoeming tot opperrechter had gestemd. Was het niet vreemd dat Roberts die 35 woorden niet kon onthouden, terwijl hij erom bekend stond dat hij complete wetsteksten uit zijn hoofd kon oplepelen?


Het Witte Huis besloot het zekere voor het onzekere te nemen en belde Roberts met het verzoek de eedaflegging over te doen. De volgende ochtend nam een ietwat beschaamde Roberts Obama de eed voor de tweede keer af. Samen hebben Obama en Roberts nu zoveel ervaring dat het maandag wel goed zal komen.


miljoen Amerikanen zijn dankzij president Obama voor het eerst verzekerd tegen ziektekosten. Maar in zijn tweede termijn moet Obama nog veel van zijn overige wensen zien te verwezenlijken.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden