Kans op vrijspraak is 'heel groot'

Veel mensen, zegt prof. Robert Black, hopen dat het Lockerbie-proces de waarheid boven water zal brengen over de aanslag op PanAm-vlucht 103....

De hoogleraar rechten aan de Universiteit van Edinburgh, geboren en getogen in Lockerbie, volgde de affaire vanaf het begin in 1988. Hij bewerkstelligde mede het compromis met Libië over een proces in Nederland. En hij adviseerde de groep nabestaanden - 'fantastische mensen' - van de Britse slachtoffers. Ze zijn erop voorbereid, zegt hij, dat het proces hen niet veel wijzer zal maken.

'Waar het probleem zal zitten als de twee Libiërs worden vrijgesproken, is in de Verenigde Staten. De Amerikaanse nabestaanden hebben vanaf 1991 van hun regering te horen gekregen: ''Deze twee mannen hebben de dood van jullie geliefden op hun geweten.'' En ik denk dat veel van hen zullen zeggen: ''Die verdomde Schotten kunnen niet eens een proces voeren! Het was een flutproces!'''

Volgens Black zijn de bewijzen waarover de aanklagers beschikken zo mager, dat het proces wellicht veel korter zal duren dan de verwachte een à twee jaar.

Eerst komt de Lord Advocate (hoofd van de aanklagers) met al zijn getuigen à charge. Pas daarna komt de verdediging. Black schat in dat de rechters al direct na de eerste aanklagers-fase zullen constateren dat de schuld van de verdachten niet met voldoende zekerheid kan worden vastgesteld.

- Had het onverwachte terugtreden van de hoofdaanklager Andrew Hardie onlangs , te maken met de zwakte van het bewijs?

'Ik weet niet. Ik denk dat het een kwestie van leeftijd was. Maar ik denk wél dat Andrew Hardie was gaan beseffen dat deze zaak héél moeilijk te bewijzen is.

'Het is heel interessant hoe iedereen die is betrokken bij de aanklacht, zich nu al indekt. De aanklagers wijzen erop dat veel van het bewijs is aangeleverd door niet-Britten: de CIA, de FBI. En ze ontdekken dat veel getuigen helemaal niet zeggen wat ze tien jaar geleden volgens de FBI zeiden. De Schotten klagen: ''We zijn om de tuin geleid door de FBI en de CIA.''

'En de Amerikanen zeggen: ''We hebben de Schotten alles op een presenteerblaadje aangeleverd, maar dat kleine Mickey Mouse-landje, ze weten niet eens hoe ze moeten omspringen met onze onwankelbare bewijzen.'''

Neem, zegt Black, het verhaal van kroongetuige Abdul Majed Jaeka, een Libische overloper. Volgens de FBI zou hij hebben gezien hoe al-Megrahi en Fhimah de bom fabriceerden. 'Maar nu zegt Jaeka dat volstrekt niet meer. '

Een ander voorbeeld is het stukje ter grootte van een vingernagel dat afkomstig zou zijn van het ontstekingsmechanisme. Volgens Black is inmiddels duidelijk dat het technisch gezien niet kán hebben behoord tot de ontsteking. De tweede kroongetuige, Edwin Bollier, de Zwitserse producent van het materiaal, heeft dat tegenover Black bevestigd. Bovendien is Bollier al lang teruggekomen van zijn bewering dat alleen Libië afnemer was van het goedje.

'Als het bewijs van de ontsteking niet wijst op een Libische connectie', zegt Black, 'dan dondert de hele aanklacht in elkaar. En hetzelfde geldt voor de bewering dat de bom in Malta aan boord van een vliegtuig naar Frankfurt is gezet. Dat is hoogst twijfelachtig. Dus als die bewijzen niet deugen, dan is er helemaal niets over om al-Megrahi en Fhimah in verband te brengen met de bom.'

- Zal de verdediging op de proppen komen met andere complottheorieën, zoals de Iran/Syrië-connectie?

'De verdediging heeft dat zeker voorbereid. Maar ze zullen het pas aanvoeren als de aanklagers voldoende prima facie bewijs hebben. Zo niet, dan worden de verdachten al vrijgesproken voordat de verdediging wat dan ook heeft hoeven beweren. En die kans is heel groot.

'Bedenk namelijk wel dat wat de verdediging te berde heeft te brengen uitermate pijnlijk kan zijn voor de regering van de VS. Misschien wíllen ze helemaal niet dat het naar voren wordt gebracht. Dat de zaak al mislukt voor het zover komt.'

- Wat is uw mening over de alternatieve complottheorieën? Kloppen ze?

'Ze zijn plausibel, maar ik ben niet iemand die snel in samenzweringen gelooft. Ik vermoed dat we het nooit zullen weten. Dat is het droeve. Ik denk dat dit proces alleen zal aantonen dat het scenario volgens welk deze twee Libiërs schuldig zijn, niet bestand is tegen de strenge eisen die voor een Schotse rechtbank worden gesteld.'

De Schotse jurist was als vertrouweling van de Britse nabestaanden vier maal in Libië. In 1998 sprak hij tweemaal met Kadhafi in een poging een compromis te bereiken. De Libische leider stelde al sinds 1994 voor een proces volgens Schots recht op neutraal terrein te houden. Nederland werd geopperd. Maar Washington en Londen weigerden: alleen eigen bodem was acceptabel.

In 1998 kwam er beweging in de zaak, vooral door interventie van Nelson Mandela. Bij het uitwerken van de details speelde Black een belangrijke rol. Hij droeg ertoe bij, zegt hij, dat de Libiërs niet hoefden te vrezen voor westerse valstrikken.

'Ik was in september 1998 in Tripoli, toen ik hoorde dat de Britten en Amerikanen Kamp Zeist voorstelden als lokatie. Maar ik kreeg het verdrag tussen Nederland en de VS over het gebruik van de vroegere NAVO-basis onder ogen. Daaruit bleek dat het Amerikaanse leger nog steeds recht van toegang had. Ik kreeg garanties dat de VS van dat recht zouden afzien, en heb dat de Libiërs duidelijk gemaakt. Maar als het de bedoeling was om met een voorstel te komen dat Libië wel móest afwijzen, dan had je niks beters kunnen verzinnen dan Kamp Zeist.'

- Dus het gebeurde met opzet, om het compromis te laten mislukken?

'Natuurlijk gebeurde het met opzet! Ze hebben nooit gewild dat dit proces zou plaatsvinden. Ze wilden dat de Libiërs het zouden afwijzen. Natuurlijk. Ik heb steeds de indruk gehad dat ook de Britse regering, er alles aan deed om te voorkomen dat dit proces zou plaatsvinden. Het zou te pijnlijk voor ze worden. Daarom hebben ze zo'n hekel aan me, omdat ik verantwoordelijk ben voor hun afgang.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden