Kans op sneeuw in Den Bosch

Eind april ging in 's-Hertogenbosch het Sportiom open, het grootste recreatie- en sportpaleis van Nederland met attracties die hier nog niet eerder bestonden....

'IK KAN U WEL zoenen', zegt de burgemeester tot twee keer toe tegen de verslaggever van de Volkskrant. De directeur stadsontwikkeling hoort het een beetje beteuterd aan. Waarom deze verbale liefdesuiting? Omdat de burgemeester de belangstelling van de landelijke pers beschouwt als een bekroning van het werk dat in 'zijn' Den Bosch verricht is. Burgemeester (Ton) Rombouts haalt de oogst binnen, waarvan het zaaigoed door zijn voorgangers is gepoot. De burgemeester, ooit bestuurder van overzichtelijke gemeenten als Wouw en Boxtel, zit er nog maar amper twee jaar en hoeft alleen maar te incasseren. Hij doet dat met een grote grijns en veel ontvangsten.

Wat Rombouts in de Brabantse hoofdstad aantrof, beviel hem wel, een onstuitbare dynamiek gepaard aan een historie waarvoor hij het woord mystiek zou willen gebruiken. Ingedut, zoals zoveel historische steden, is 's-Hertogenbosch niet. Integendeel, wie tien jaar niet meer tussen station en de Sint Jan heeft gewandeld, is getuige van een gedaanteverwisseling. Alleen de puien staan nog overeind - en zelfs dat is niet overal het geval.

De nieuwe bestrating lijkt als onderdeel van de operatie een kleinigheidje, maar is essentieel. De openbare ruimte is ons openbaar kunstbezit geworden, glundert Rombouts. We hoeven niet eens beelden op straat te plaatsen. Nou, nou, corrigeert zijn hoogste ambtenaar van stadsontwikkeling.

De straat is het fundament voor alle veranderingen, die wat de burgemeester betreft zich ook in de hoofden van de Bosschenaren hebben voltrokken. Er is een mentaliteit gegroeid dat ook een oude vestingstad met moderne middelen kan worden opgetuigd. Het gemok tegen de nieuwerwetse lantarenpalen - een soort schijnwerper - is verstomd. De middenstand begint zijn zegeningen te tellen: het winkelend publiek stroomt toe naar de nieuwe shoppingmall benoorden de Markt met gebouwen die, met een knipoog naar Rome en Athene, respectievelijk Arena en Stoa zijn gedoopt.

Het zijn de vruchten van de Catalaanse invasie die de stad de laatste jaren heeft ondergaan. De Stoa, en trouwens de hele openbare inrichting, is verzorgd door de architecte Beth Galí. Voor de Arena tekende haar landgenoot Oscar Tusquets. Ze brachten een combinatie van zwier en helderheid in de stad, met luifels van hout, met een golvend dak, met verspringende erkers en met een warme steen die zó uit een Spaanse groeve lijkt te zijn gehakt. Een enorme betonnen ring zweeft boven het Loeffplein tussen Stoa en Arena: een bijna zinsbegoochelende ervaring omdat je niet weet of je je nu buiten of binnen waant.

's-Hertogenbosch doet wat vrijwel elke Nederlandse stad doet: het importeert een stedelijke cultuur uit het buitenland. Neem alleen maar het toekomstige stadsdeel Haverleij, waar de kapitaalkrachtige burger tussen golfbaan, park en waterpartij gaat wonen. Kastelen heeft de planoloog bedacht. Daarvoor staan op het verlanglijstje de namen Adolfo Natalini (herbouwde het centrum in Groningen), Rob Krier (maakte het masterplan voor de Resident in Den Haag) en Jo Crépain (woontoren op het KNSM-eiland in Amsterdam).

Z IJN ER DAN geen bekwame Nederlanders meer? Natuurlijk wel, zegt Willem van der Made, directeur stadsontwikkeling, maar daar bereik je geen internationale aandacht mee. Een grote naam is een indicatie van kwaliteit, en dat tesamen betekent pr. Architectuur en stedenbouw zijn de imagebuilders voor de moderne stad geworden.

Van der Made neemt ons mee naar het Sportiom aan de oostzijde van de stad, tegenover het voetbalstadion de Vliert. Dit reduceert zo ongeveer alle tropische zwemparadijzen tot kikkerbadjes. Een geduchte concurrent ook voor het Centerparcs-arrangement. Binnen waait rechts een poolwind (met kans op sneeuw), terwijl links een Hawaiiaanse vulkaan op uitbarsten staat. Je kunt je er in een zwemband van een rots laten storten. Het decor van rotsen en grotten alleen al heeft twee miljoen gulden gekost. Het hele complex is duurder dan twee musea, 70 miljoen gulden.

Sportiom kan model staan voor de moderne gemeente die afgeleefde accommodaties sloopt, en de sporten opnieuw bundelt in een futuristisch centrum ter grootte van een ziekenhuis. Het huwelijk van sport en leisure. Om te voorkomen dat de exploitatielast de gemeente te veel wordt, is Sportiom uitbesteed aan Libéma (Lips Beheersmaatschappij), die ook al de Beekse Bergen, Autotron en het Ecodrome exploiteert. De lusten zijn voor 's-Hertogenbosch, de lasten voor Libéma.

Schaatsen over een helling, door een grot, met dwarrelende sneeuw en met een 'Pool-expeditiehut' als rustpunt, en dat allemaal midden in de zomer, dat was in Nederland nog niet vertoond. Intussen wisselen disco-muziek en het geluid van de poolwind elkaar af. Boven dit ijspaleis, ook onderkomen van de ijshockeyers, heerst rust op de health floor. De hometrainers in de fitnessruimten lijken nog maar net uitgepakt, de ricochet-zaal (kleine variant van squash) rekent na de zomer op de - oudere - speler. Want bij ricochet hoeft er minder gespurt te worden.

Het concept komt uit Doncaster, Engeland. De gemeente vroeg dezelfde architect, het bureau FaulknerBrowns, dit staaltje te herhalen in 's-Hertogenbosch, als pilotproject voor Nederland. Dat gebeurde. Een overzichtelijke binnenstraat, met veel glasstenen die het licht doorlaten, scheidt de ellips - met daarin Paradise Bay en Aloha Surf - van de Arctic Harbor, de ijshal. De enorme stalen overkapping van de ijshal buigt door tot het maaiveld. Zo is, anders dan de reguliere sportcentra, Sportiom geen gesloten doos maar een open complex. Alles wat standaard is bij een sportaccommodatie zoals rode linoleumvloeren en de lucht van chloor, ontbreekt. In plaats daarvan wandelt de bezoeker over een statige trap naar de entree, waarachter parket ligt.

Sportiom, het nieuwe Paleis van Justitie dat dit jaar opengaat, de restauratie van de Binnen Dieze, het riviertje dat door de binnenstad kronkelt en jarenlang een sluimerend bestaan had geleid als riool, de investeringen beslaan een breed terrein. Dat kon nadat een oude rekening was vereffend. Halverwege de jaren tachtig was de gemeente verwikkeld in een procedure met projectontwikkelaar Stienstra die 80 miljoen gulden eiste (en kreeg) nadat een gepland winkelcentrum in het project Soetelieve was afgelast.

Van een schuldenlast werkte de gemeente toe naar een vermogen. 250 Miljoen gulden werd binnengehaald door de verkoop van het energiebedrijf. Een tegenslag was daarentegen het rijksbesluit om de stad niet tot stedelijk knooppunt te bestempelen. 'Toen besloten we op eigen kracht een knooppunt te worden', zegt de burgemeester, en er werd geld gepompt in uiteenlopende plaatsen: een nieuw station met stationsplein, de openbare ruimte en een ondergrondse concertzaal. Van alle ambitieuze plannen haalde dat van de zaal het niet omdat de bevolking in verzet kwam tegen zo'n buurman voor de Sint Jan. En Het Brabants Orkest week uit naar Eindhoven.

H ET SUCCES VAN de investeringen komt voor een groot deel door de PPP-constructie, het public-private partnership. Of het nu de kantoren in Pettelaar Park betreft of de rechtbank, in beide gevallen is de grondslag de samenwerking tussen gemeente, een grote aannemer (Heijmans of Kondor) en een financier, nu eens de Nederlandse Investeringsbank, dan weer Van Lanschot. Een speciale vennootschap is in Pettelaar verantwoordelijk voor verhuur en onderhoud van gebouwen, zoals Libéma zorgdraagt voor Sportiom.

Het cement tussen alle binnenstadsprojecten is de openbare ruimte. Met de herinrichting moesten twee vliegen in een klap geslagen worden, het weren van het verkeer in het centrum en een ruimer winkelareaal voor een winkelend publiek dat voor een groot deel uit de omgeving komt. Er is niet op een cent gekeken met het patroon van granieten platen, natuurstenen trottoirbanden en het roestvrijstalen straatmeubilair. De fietsenrekken glimmen als moderne sieraden in het straatbeeld, de stoep is bevrijd van sandwichborden waardoor het lijkt alsof de gevels opleven.

Dat vond ook de jury van de Omgevingsarchitectuurprijs. Die bekroonde de Vughterstraat gisteren met die onderscheiding, vijftigduizend gulden groot. Uit 44 projecten die voor de prijs werden aangedragen, kwam het ontwerp van Galí als beste naar voren; er is sprake van eenheid tussen ontwerp en techniek. Uit het rapport: 'Men heeft van een straat waarvan de straatwanden niet uitmunten in architectuur van hoge klasse, een straat van allure gemaakt. Perfect van schoonheid door lijn en vorm, karakter en belevingswaarde. Uitmuntend in technische uitvoering tot in detail.'

Rombouts en Van der Made zijn ervan overtuigd dat de kostbare investering haar vruchten zal afwerpen, het herstelt het zelfvertrouwen in de stad. Akkoord, Groningen en Maastricht zijn Den Bosch voorgegaan in de 'grote schoonmaak' en hebben daarmee reclame gemaakt, maar dat zijn enclaves in een leeg ommeland. Ze vallen daardoor eerder op. Den Bosch zit nu eenmaal verstrengeld in de wedloop met Tilburg en Eindhoven. En ook die hebben veel geld gestoken in een vernieuwde binnenstad.

Maar de grootste slag moet nog worden binnengehaald. Van der Made wijst op de kaart waar de nieuwste uitdaging ligt, het oude bedrijventerrein De Wolfsdonken aan de westkant van de spoorbaan dat moet uitgroeien tot een verlengstuk van de binnenstad. Onlangs zijn daar alle hogescholen bijeengebracht. Daar worden nog woningen, kantoren en parken aan toegevoegd. De Wolfsdonken overtreft in omvang het Sphinx Ceramiqueterrein in Maastricht als 'binnenstedelijk project'. De handicap is alleen dat er nogal wat bedrijven moeten worden uitgekocht en dat het gebied tot dusver alleen bereikbaar is via een stationspasserelle en een tunnel voor het autoverkeer.

Terwijl Van der Made dat toelicht, schiet de burgemeester overeind uit zijn overpeinzingen: 'Ja, is die ontsluiting wel goed geregeld?' Van der Made: 'Wel, als we erin slagen een westelijk deel van de rondweg aan te leggen.' Daarvoor zal een barrière genomen moeten worden, het boezemgebied waarin zich het water van de Dommel verzamelt, dat vanuit België richting 's-Hertogenbosch wordt aangevoerd. Het is dan ook niet de economische bloei maar de omringende natuur, die de stad in een keurslijf houdt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden