Kanker zien voordat die er is

Tumoren worden vaak pas ontdekt als ze al vrij groot zijn. Een nieuw apparaat spoort ze veel eerder en sneller op, via kankercellen in bloed.Door Broer Scholtens..

Broer Scholtens

Grote farmabedrijven als Pfizer en AstraZeneca komen steeds vaker bij Immunicon in Enschede over de vloer. Vanwege de unieke meetmethode die dit bedrijf heeft ontwikkeld om kankercellen in bloed op te sporen.

Vroegtijdig als een eerste signaal van uitzaaiingen en als snelle methode om het effect van een behandeling te meten. Ook is met de meettechniek al vroeg in het ontwikkelingstraject van een nieuw medicijn te zien of het middel kankercellen kan opruimen.

Immunicon Europe, staat op een van de vele bordjes op het bedrijvengebouw aan de rand van de campus van de Universiteit Twente. Zo’n tien jaar geleden werd daar de basis gelegd voor de geavanceerde meetmethode.

Fundamenten die de afgelopen jaren in de VS bij de beursgenoteerde moeder Immunicon in Huntingdon Valley, Pennsylvania, zijn vertaald in een werkend apparaat. Binnen drie uur zijn daarmee in een bloedmonster uitzaaiende kankercellen op te sporen.

Uitzaaiingen van borst-, darm- en prostaatkanker zijn pas op een röntgenfoto of MRI-scan te zien als die tot enige massa zijn uitgegroeid – als de tumor al groot is. De radiologische diagnose wordt gesteld aan de hand van een verschil in weefseldichtheid tussen tumor en omringend gezond weefsel. En dat is lang niet altijd eenduidig.

Bloedvaatjes

De nieuwe detectietechniek kijkt naar kankercellen zelf, in het bloed. Een tumor heeft voedingsstoffen nodig voor de groei. Die worden via het bloed aangevoerd. Om tumorgroei bij te kunnen houden, vormen zich in en rond de tumor nieuwe bloedvaatjes.

Als gevolg van veranderingen in de tumor kunnen brokjes loslaten. Daarbij vrijkomende tumorcellen zullen zich via het bloed verspreiden door het lichaam. Ze zullen ook andere organen aantasten.

Kankercellen worden alleen in het bloed aangetroffen als ergens in een orgaan een tumor groeit met uitzaaiingen, zegt onderzoeker Arjan Tibbe van Immunicon.

Met de nieuwe techniek kunnen die rondzwervende tumorcellen in het bloed worden opgespoord. Zo is te verifiëren of een chemokuur aanslaat, in het kader van een patiëntbehandeling of bij het ontwikkelen van een nieuw medicijn.

De techniek maakt gebruik van hechtingseiwitten op de buitenkant van kankercellen. In een tumor klitten kankercellen met die uitsteeksels aan elkaar.

Het bedrijf heeft zogeheten antilichamen ontwikkeld. Vanwege de uitgekiende moleculaire pasvorm hechten die selectief aan klit-eiwitten op de buitenkant van het celmembraan van tumorcellen.

Aan elk antilichaam zit een ijzeroxidemolecuul vast. Door wat vloeistof met ijzergelabelde antilichamen te mengen met het bloedmonster, krijgen kankercellen een soort ijzerhoudend omhulsel.

Met een magneet worden vervolgens die ijzergelabelde kankercellen uit het bloedmonster getrokken. Individuelen kankercellen, zegt Tibbe, zijn zo te scheiden van de miljoenen witte en miljarden rode bloedcellen in het monster.

Ondanks de hoge scheidingsgraad komen er ook storende witte bloedcellen mee. Om kankercellen te kunnen onderscheiden van die witte bloedcellen zijn ze voorzien van kleurmoleculen, waarmee ze zichtbaar te maken zijn onder een microscoop.

De detectiegrens is hoog. In een standaardbuisje van 7,5 milliliter bloed is een individuele kankercel op te sporen, blijkt uit studies, zegt Tibbe. Om zo’n hoge gevoeligheid te bereiken, is het scheidings- en uitleesproces geautomatiseerd. Een machine doet steeds hetzelfde, mensen niet. Immunicons voorsprong zit in de combinatie van reagentia en de procesautomatisering, in de vertaling naar een compact meetapparaat.

Ziekenhuizen

In enige grote studies is aangetoond dat het detectiesysteem werkt. Amerikaanse en Europese ziekenhuizen hebben er bloedmonsters mee geanalyseerd van ruim achthonderd patiënten met uitgezaaide borst-, darm- en prostaatkanker. Patiënten zonder kankercellen in het bloed leefden langer (gemiddeld 21 maanden na het begin van de chemokuur) dan patiënten met meer dan vijf kankercellen in een buisje bloed (gemiddeld 11 maanden).

‘Aan de hand van het aantal uitgezaaide kankercellen in het bloed is een schatting te maken van de overlevingskans’, zegt Tibbe. ‘Veel preciezer dan radiologen kunnen schatten aan de hand van een röntgenfoto of CT-scan. We zijn uniek met deze meettechniek.’

De Amerikaanse gezondheidsautoriteit FDA heeft de celtest goedgekeurd bij patiënten met uitgezaaide borst- en darmkanker. Een aanvraag voor prostaatkanker is ingediend. In de VS hebben bijna honderd ziekenhuizen een Immunicon-apparaat aangeschaft. De machines worden gebruikt voor dagelijkse routinebepalingen en wetenschappelijk onderzoek.

In Nederland staan drie machines. Bij het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), bij het Erasmus medisch centrum in Rotterdam en in Nijmegen bij het UMC St Radboud. In deze universitaire centra worden de machines alleen gebruikt voor onderzoek.

De Nijmeegse oncoloog Kees Punt reageert enthousiast. ‘Er wordt al jaren gezocht naar een techniek om circulerende kankercellen op te sporen. Voor het eerst lijkt daar nu een geschikte methode voor ontwikkeld te zijn.’

Voor borstkanker en bij dikke darmkanker zijn gevalideerde studies uitgevoerd. Zo krijgt bij dikke darmkanker een patiënt chemotherapie: drie of vier kuren met een tussenpoos van enkele weken. Na afloop van de therapie wordt met een CT-scan gekeken of die is aangeslagen en of de tumor kleiner is geworden.

‘Dan ben je al gauw enkele maanden verder’, zegt Punt. ‘Met die nieuwe celtest kun je er al na twee weken achter komen of een chemokuur aanslaat. Zo niet, dan kan worden overgeschakeld op een ander type kuur.’ Patiënten worden zo niet onnodig lang belast met bijwerkingen van een kuur die uiteindelijk niet werkt. Punt: ‘En je bespaart op kosten.’

Tibbe van Immunicon: ‘Een CT-scan kost al gauw tweeduizend dollar, onze bloedtest op kankercellen drie- tot vijfhonderd, vooral bepaald door de kosten voor de gepatenteerde reagentia waar een deel van onze kennis in zit.’

Tijdrovend

Een fraaie meettechniek, vindt ook moleculair bioloog Laura van ’t Veer van het Nederlands Kanker Instituut (NKI) in Amsterdam. Het NKI heeft een vergelijkbare techniek ontwikkeld om circulerende tumorcellen op te sporen. Voorlopig is die techniek nog tijdrovend.

Maar omdat de methode alleen voor onderzoek wordt gebruikt, is dat geen probleem, vindt Van ’t Veer. Het idee is de methode te automatiseren voor onderzoek. Van ’t Veer: ‘Het zal namelijk nog wel even duren voordat zo’n test op circulerende cellen standaard wordt bij een kankertherapie.’

‘Zeker vijf jaar’, schat ze. ‘Er zijn nog veel vragen onbeantwoord. Komen bijvoorbeeld vooral niet-agressieve kankercellen in circulatie? Vaak is er geen alternatieve behandeling, wat dan?’

‘Een test moet honderd procent betrouwbaar zijn, wil je beslissingen nemen zoals stoppen met een chemokuur’, beseft ook Immunicon-onderzoeker Tibbe. ‘Validatie van de test is belangrijk voor acceptatie in de medische wereld.’

Niet alleen die voorzichtige medische acceptatie ligt ten grondslag aan de tegenvallende verkoop van het apparaat. De marketing is slecht, vindt Immunicon. De verkoop is exclusief uitbesteed aan Veridex, een dochter van farmabedrijf Johnson & Johnson. ‘En die doen nauwelijks moeite ons apparaat te promoten’, zegt Tibbe.

Immunicon wil daarom de marketing weer zelf doen. Het bedrijf heeft de Amerikaanse rechter ingeschakeld om te komen tot contractontbinding wegens nalatigheid. In maart wordt de uitspraak in deze arbitragezaak verwacht.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden