Reportage Kanaleneiland

Kanaleneiland, de wijk die trots is op de naam Vogelaar

Medewerkers van onderzoeksbureau Labyrinth woensdagmiddag bij een verzamelpand met bedrijfjes in Kanaleneiland dat in de geest van Ella Vogelaar Krachtstation is genoemd. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

In de Utrechtse wijk Kanaleneiland wordt verslagen gereageerd op het onverwachte overlijden van de oud-minister die de buurt een nieuw elan wilde geven. ‘Er was het geloof dat het beter kon worden.’

‘Ella Vogelaar heeft veel betekend voor Kanaleneiland, door haar wijkenaanpak is er meer samenhorigheid’, zegt beheerder Carla Landolf van het Drie Generatie Centrum, een buurthuis in de naoorlogse flatwijk. De Utrechtse buurt is een van de veertig ‘krachtwijken’ die Vogelaar in 2007 als PvdA-minister selecteerde voor een grondige opknapbeurt.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Woensdag, een dag nadat haar plotselinge overlijden bekend werd gemaakt, wordt in deze voormalige Vogelaarwijk vooral haar bezieling geroemd. ‘De wijk is zeker beter geworden, mede door die minister’, zegt bewoner Mohamed Talhaoui (72), die koffie drinkt in het grootwinkelcentrum Kanaleneiland.

Hoewel sommige flats nog wat sjofel ogen en basisscholen in de wijk geen enkele leerling hebben zonder een migratieachtergrond, is de transformatie van de wijk indrukwekkend. Bijna niet voor te stellen is het nu dat er in 2007 een samenscholingsverbod werd afgekondigd vanwege de intimidatie die uitging van groepen hangjongeren. Overal in de wijk verrijzen woonblokken die glimmen van nieuwigheid.

Krachtstation

‘Kijk’, zegt bewoner Nathan Rozema, wijzend op de grote letters die de naam ‘Krachtstation’ vormen bij de entree van een voormalig schoolgebouw midden in de wijk. Die naam van dit verzamelpand met bedrijfjes uit de buurt, horeca, zorg en sport is op de aanpak van Vogelaar geïnspireerd, vertelt Rozema, de initiatiefnemer ervan. ‘Zij had de benaming krachtwijken geïntroduceerd nadat wijkbewoners haar hadden aangesproken op het stigma dat aan de term probleemwijken kleeft. Zij wilde uitgaan van de kracht van de bewoners.’

Deze donderdag zou Vogelaar in het Krachtstation aanwezig zijn bij het lustrum van het onderzoeksbureau Labyrinth van Rozema, die de wijkenaanpak op de voet heeft gevolgd. Haar plotselinge overlijden grijpt hem aan. ‘Als gevoelsmens kon ze in contact komen met de groepen in deze wijken die zich niet gehoord voelden door de instituties. Ze sprak hier bijvoorbeeld met geïsoleerd levende vrouwen met een migratieachtergrond. Maar haar openheid maakte haar ook kwetsbaar voor critici.’

Kweekvijver voor jonge criminelen

Niet alle destijds door Vogelaar geselecteerde wijken staan er nu zo florissant voor als Kanaleneiland. Neem bijvoorbeeld de andere grote Utrechtse naoorlogse flatwijk Overvecht, waar destijds geen omvangrijke sloop- en nieuwbouwoperatie op gang kwam. Het uitgestrekte gebied met voornamelijk sociale woningbouw lijkt alleen maar verder af te zakken. Recentelijk nog bestempelde de politie Overvecht als een kweekvijver voor jonge criminelen in de cokehandel.

De effectiviteit van de wijkenaanpak van Vogelaar is al eerder betwijfeld. In 2013 concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) dat haar investering in de veertig slechtste wijken van Nederland geen meetbaar resultaat had opgeleverd.

Misschien was die conclusie te vroeg, zeggen mensen die er wel in geloven. Vogelaar had immers in 2007 een termijn van tien jaar voor ogen om wezenlijke verbeteringen te bewerkstelligen op het gebied van wonen, werken, leren, integreren en veiligheid. In de veertig geselecteerde wijken woonden relatief veel bewoners met een laag inkomen. De werkloosheid was er relatief hoog, bewoners voelden zich onveilig en er stonden veel sociale huurwoningen. Er was dus veel werk aan de winkel.

De gemeenten, de corporaties en de lokale organisaties zorgden op aanwijzing van Vogelaar dat naoorlogse flats werden gesloopt, koopwoningen gebouwd en huurwoningen verkocht. Die instanties organiseerden ook hulp voor problemen ‘achter de voordeur’. Ook werden de buurtbewoners aangespoord zelf de handen uit de mouwen steken in allerlei sociale projecten. Volgens het Planbureau had vooral de eerste maatregel effect: het grootschalig slopen van veelal naoorlogse flats en het bouwen van koopwoningen, omdat dit middeninkomens zou aantrekken.

Maar sinds 2012 zijn er minder investeringen gedaan in de veertig geselecteerde wijken. De laatste jaren overheersen de signalen dat het in dergelijke gebieden verder de verkeerde kant opgaat. Dat komt onder meer doordat corporaties sinds 2011, vanwege Europese regels, nog maar een klein deel van hun sociale huurwoningen mogen toewijzen aan bewoners met een middeninkomen.

Ella Vogelaar brengt als minister van Wonen, Werken en Integratie een werkbezoek aan de Utrechtse wijk Kanaleneiland. Beeld Hollandse Hoogte / Evelyne Jacq

Kwetsbare bewoners

Daardoor stijgt in veel zwakkere wijken de concentratie van zogeheten ‘kwetsbare bewoners’. Er wonen bijvoorbeeld relatief meer personen met psychische problemen. Ook veel vluchtelingen die nauwelijks de weg kennen in Nederland krijgen er een huis, terwijl er vaak al relatief veel bewoners wonen met een taalachterstand of sociale problemen. Deze toenemende segregatie bedreigt in die gebieden de leefbaarheid, waarschuwt de koepel van woningcorporaties Aedes.

‘Het gelijk van Vogelaar’ is dan ook de kop van een artikel dat publicist Jos van der Lans nog vorige maand schreef voor het discussieplatform Sociale Vraagstukken. Tien jaar geleden was hij een van drie voorzitters van de visitatiecommissie van de Vogelaarwijken. Deze commissie was in 2011 wél positief over wat er met de inspanningen werd bereikt. Nu de wijken zo achteruitgaan, is er volgens hem maar één conclusie mogelijk: de wijkenaanpak van Vogelaar had nooit zo snel bij het grofvuil gezet moeten worden.

‘Achterstandswijken moet je permanent aandacht geven, anders vallen ze terug. Er is te gemakkelijk gezegd dat de aanpak van Vogelaar niet werkte’, zegt Van der Lans nu. ‘Wij zagen toen dat de gemeenten, de corporaties, het welzijnswerk en de bewoners gezamenlijk een beweging op gang brachten in die wijken. Er ontstond een positief elan. Het was een combinatie van ouderwetse volksverheffing en het op gang brengen van gentrificatie, door de sloop van flats en aantrekkelijke nieuwbouw.’

Maar in plaats van door te pakken, is de aanpak afgebroken, zegt Van der Lans met spijt. ‘En nu zien we aan de cijfers van de corporaties dat we teruggaan naar een situatie die we wilden vermijden.’

Maakbaarheidsdenken

Terugkijkend noemt Van der Lans Vogelaar ‘de laatste der Mohikanen met haar maakbaarheidsdenken’. ‘Ze wees veertig plekken aan en zei: daar gaan we wat goeds doen. Het was de laatste grote operatie van het Rijk in de wijken. Er was het geloof dat het beter kon worden, ze pompte enthousiasme in die wijken. En vervolgens was ze niet bestand tegen de enorme weerstand die ze bleek op te roepen.’

De weerstand kwam overigens niet alleen vanuit de ‘rechtse’ hoek. Terug in Kanaleneiland blijken daar ook bewoners te zijn die haar wijkenaanpak ‘waardeloos’ noemen. ‘Ik heb er destijds meerdere keren over gesproken met Vogelaar’, vertelt bewoonster Doenja (40), een pittige vrouw van Marokkaanse afkomst, deze woensdagmiddag. ‘Nu word ook ik met mijn gezin uit de wijk verbannen.’

De flat van Doenja wordt gesloopt, de sociale huurwoningen verdwijnen ten faveure van koopwoningen en duurdere huur. ‘Ze willen de wijk witter maken, met nieuwbouw op de mooiste plekjes, zoals aan het Amsterdam-Rijnkanaal’, moppert Doenja. ‘Maar ze verdrijven daarmee wel de oorspronkelijke bewoners.’

Wat is eigenlijk het voordeel van dat mixen, vraagt Doenja zich hardop af. Zij heeft soms het gevoel dat die nieuwe bewoners nauwelijks contact willen maken met de mensen die er al waren, zoals zij. ‘Ze komen wel baklava eten bij de open dag van de scholen hier, maar doen hun kinderen vervolgens op een school buiten de wijk.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden