Kan Trump winnen van de inlichtingendiensten?

Het gevecht van de president tegen Amerika's 'schaduwstaat'

Met het lekken van gevoelige informatie naar de pers gingen de inlichtingendiensten deze week vol in de aanval tegen Trump. Wat kan de Amerikaanse president beginnen tegen zijn eigen spionnen?

President Trump spreekt op 21 januari op het hoofdkantoor van de CIA in Langley voor het eerst medewerkers van de veiligheidsdienst toe. Beeld epa

Wie had dat gedacht: progressief Amerika vindt zich ineens terug aan de zijde van de inlichtingendiensten. Diensten zoals de CIA, wier imago is bepaald door de staatsgreep in Chili (1973) en het Iran-Contra-schandaal (1986). Of de NSA, bekend van het afluisteren van zijn eigen en buitenlandse burgers. In de moderne geschiedenis hebben ze vaak autoritaire reflexen getoond, met hun surveillanceprogramma's en steun aan dictators in Latijns-Amerika. Maar het waren ambtenaren uit deze spionagekringen die de afgelopen weken in verzet kwamen tegen Donald Trump, door geheime informatie naar de kranten te lekken. Zijn veiligheidsadviseur Mike Flynn was het eerste slachtoffer.

De bad guys zijn ineens good guys geworden, in sommige linkse ogen.

On-Amerikaans

De reactie van de president was hard en direct. Hij heeft zijn ministerie van Justitie opdracht gegeven uit te zoeken wie verantwoordelijk is voor wat in zijn ogen neerkomt op verraad. 'Het zijn misdaden', zei Trump donderdag tijdens een chaotische persconferentie. 'We gaan de lekken vinden, en zij zullen een hoge prijs betalen.' Het was een toelichting op een tweet een dag eerder: 'Geheime informatie wordt uitgedeeld alsof het snoep is. Erg on-Amerikaans!'

Daarmee volgt hij het voorbeeld van zijn voorganger. Ook president Obama was, ondanks een door hem ingestelde beschermingsclausule, hard voor klokkenluiders. Onder hem zijn acht lekken vervolgd.

Trump had een tweede dreigement. Hij verweegt een vriend uit New Yorkse miljonairskringen in te schakelen om de inlichtingendiensten te onderzoeken, zei hij donderdag. Deze Stephen Feinberg, een investeerder zonder spionage-ervaring, zou daarna als waakhond bij de diensten kunnen worden geposteerd.

Dát er gelekt is vond de president dus belangrijker dan wát er gelekt is (dat Flynn met de Russische ambassadeur over sancties had gesproken). Sommige Republikeinse politici zijn het daarmee eens. 'We moeten de mensen vinden die zich tegen deze regering keren en we moeten ze verwijderen uit die gemeenschap', zei Congreslid Steve King tegen CNN.

De spionnen, die al de hele campagne onder vuur liggen (Trump vergeleek ze met nazi's), spelen in de ogen van conservatief Amerika onder één hoedje met journalisten, rechters en 'andere Democraten'. Ze vormen de voorhoede van de vierde macht, de ambtenaren, een voortmarcherende machinerie die niet zomaar van richting verandert, ook al zit er een nieuwe man aan de knoppen. Het milieuagentschap EPA vormt een tweede verzetshaard, zo bleek afgelopen week, toen honderden ambtenaren (tevergeefs, bleek vrijdag) hun senatoren bestookten met het verzoek de voorgedragen EPA-hater Scott Pruitt niet te benoemen als nieuwe EPA-baas.

Kille boodschap

De dreigementen van Trump misten hun uitwerking niet. 'Dit zendt een kille boodschap', zei Susan Hennessey van denktank Brookings tegen The New York Times, die het over een dreigende heksenjacht had. Verschillende werknemers zeiden bang te zijn dat hun onafhankelijkheid in gevaar komt, gezien het feit dat veel analyses van de inlichtingendiensten niet stroken met de opvattingen van Trump. De deal met Iran, de bestrijding van IS, het nut van de NAVO en de dreiging van Rusland zijn maar vier van de kwesties die de spionagediensten anders inschatten.

Onafhankelijkheid? Ambtenaren moeten gewoon orders opvolgen, viel te beluisteren bij rechtse media als Fox News en Breitbart. Bij Breitbart viel als eerste het begrip 'deep state', de schaduwstaat van politie, leger en justitie achter de democratische instituties die ook bijdroeg aan de val van Richard Nixon. Het is een begrip dat vaak opduikt in landen als Egypte en Turkije, waar netwerken van de elite zich in de orde- en veiligheidsdiensten hebben genesteld, en vandaar uit ondemocratische oppositie voeren. In Egypte slaagde hun staatsgreep in 2013 tegen de democratisch gekozen president Morsi, in Turkije mislukte hij vorig jaar tegen president Erdogan.

Ook Trump is democratisch gekozen - een feit waar hij en zijn aanhangers graag op wijzen. 'You lost!', is het belangrijkste argument waarmee dissidenten op Twitter worden weggezet. Maar geeft dat een onbeperkt volmacht?

De presidentiële afkeer van inlichtingendiensten heeft een lange geschiedenis, schreef The New Republic in december, en komt voort uit een populistische afkeer van professionele waarheidszoekers die ook wetenschappers en rechters treft. Het was eind jaren veertig Willmoore Kendall, een intellectueel uit Oklahoma, die zich steeds meer ergerde aan die elite van neuzelaars die op de vierkante millimeter naar feiten zocht, zonder daarbij de grote (politieke) lijnen in het oog te houden. Ook de CIA werd gedomineerd door lieden met een 'denkproces dat wordt gekarakteriseerd door empirische onderzoeksmethode van de sociale wetenschappen'. Ofwel: veel te precies, die lui.

Kendall ontwikkelde zijn ideeën al in de jaren dertig, toen president Roosevelt last had van tegenkrachten in het hooggerechtshof. Hij stelde dat de 'beweringen van de man die door de meerderheid is gekozen, geen eerlijke kans krijgen van de hoger opgeleide minderheid met haar geloof in de Wetenschap.'

Toegepast op spionagezaken betekende dat volgens hem dat de details soms ondergeschikt moesten zijn aan de ideologie. De filosofie mondde in 2002 uit in het Office of Special Plans, dat moest aantonen dat er connecties waren tussen Irak en Al Qaida. De analisten van de CIA, die daar sceptisch over waren, werden daarbij gepasseerd.

Bekokstoofde bewijzen

Trump heeft juist de CIA de schuld gegeven van de bekokstoofde bewijzen die als casus belli aan het Amerikaanse volk werden gepresenteerd. Dat is niet onterecht: de CIA kwam onder politieke druk met de aanwijzingen voor vernietigingswapens. Maar zijn algehele diskwalificatie van de dienst en de jacht op lekkende bronnen passen in een breder patroon: Trumps strijd met feiten die hem niet welgezind zijn.

Toen de gelekte informatie hem wél van pas kwam, waren lekken nog niet zo erg. 'I love WikiLeaks!', zei hij tijdens een campagnebijeenkomst in Pennsylvania. Dat die informatie ook illegaal was verkregen was toen niet erg: het ging om wát er was gelekt, niet hoe dat was gebeurd. Nu is dat andersom.

Die omkering geldt voor meer Republikeinen en conservatieven. Lange tijd was Julian Assange, de oprichter van WikiLeaks en de luis in de pels van het Amerikaanse inlichtingen- en veiligheidsdiensten, voor hen een vijand van de staat. Sinds hij geheimen van de Democratische Partij heeft onthuld is hij een vriend geworden.

Het definieert nieuwe allianties. De voorman aller lekkers, Assange zelf, twitterde kritisch over de lekkende inlichtingengemeenschap. 'Wonderlijk gevecht om dominantie tussen de gekozen Amerikaanse regering en de inlichtingengemeenschap die zichzelf als 'permanente regering' beschouwt.' Glenn Greenwald, de journalist die de onthullingen van NSA-klokkenluider Edward Snowden naar buiten bracht, was een van eersten die de zorgen van het rechtse Breitbart (uit december) over het verzet van de Deep State deelde, op zijn website The Intercept in januari.

Greenwald zei donderdag tegen Democracy Now dat hij het lekken van inlichtingendiensten een groter gevaar vindt dan het achterhouden van de waarheid door Trump. 'Ze pleiten bijna voor een zachte staatsgreep, waarin ze de gekozen president beletten zijn beleid uit te voeren. Dat is extreem gevaarlijk.' Of de inlichtingendiensten nou gelijk hebben of niet: 'De CIA is door niemand gekozen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.