Kan Rutte dezelfde problemen krijgen als Merkel? Absoluut

Bondskanselier Merkel is door een oude wet gedwongen te beslissen of een komiek voor de rechter moet komen na een klacht van de Turkse president Erdogan. Hoe zit dat in Nederland?

Beeld afp

Kan Mark Rutte net als Merkel in de problemen komen door een verzoek van een bevriend staatshoofd?

Absoluut. Stel: Erdogan wil Hans Teeuwen laten vervolgen omdat de cabaretier hem afgelopen week 'een jongenshoertje' noemde. Dan kan de Turkse president een beroep doen op artikel 267 van het wetboek van strafrecht. Daarin staat dat het beledigen van een bevriend staatshoofd verboden is. Erdogan moet dan een klacht indienen bij de Nederlandse regering en 'via de diplomatieke weg verzoeken om strafvervolging'.

Overigens wordt Erdogan niet alleen als 'bevriend staatshoofd' gezien omdat hij de Europese Unie tegemoet kwam bij de vluchtelingendeal. Ook de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un en de Russische premier Poetin zijn volgens de letter der wet bevriende staatshoofden, net als alle andere leiders van buitenlandse mogendheden waarmee Nederland niet in een gewapend conflict is verwikkeld.

Het verzoek van Erdogan zou linksom of rechtsom op het bordje van Rutte komen. De premier heeft dan drie opties. Hij kan het weigeren, met als risico de diplomatieke banden met Turkije te schaden. Hij kan het verzoek via minister van justitie Van der Steur doorspelen aan het Openbaar Ministerie (OM), dat dan zelfstandig bepaalt of vervolging moet worden ingezet. Of Rutte kan Van der Steur verzoeken het OM een aanwijzing te geven. In dat geval wordt het OM gedwongen vervolging in te zetten.

Die laatste optie is volgens OM-woordvoerster Nicolette Stoel zeer uitzonderlijk. 'Dat is een erg zware procedure. Voor zover wij weten is dat de laatste decennia niet voorgekomen.'

Iedereen is voor de wet toch gelijk? Waarom is voor bevriende staatshoofden dan een aparte wet?

Al sinds de totstandkoming van het wetboek van strafrecht, in 1881, is belediging van bevriende staatshoofden strafbaar. Verschillende regeringen hebben zich sindsdien over de wet gebogen. Hoewel er vanuit de Tweede Kamer steeds vaker stemmen opgingen om de aparte wet te schrappen, gaf de regering daar nooit aan toe.

In 1978 werd in de wetgeving wel een onderscheid gemaakt. Belediging van bevriende staatshoofden die zich ambtshalve in Nederland bevinden, kan sindsdien een celstraf van maximaal twee jaar opleveren of een boete van maximaal ruim 20 duizend euro (artikel 118 sr). Belediging op afstand, zoals de Duitse komiek Böhmermann deed, wordt minder zwaar bestraft (artikel 267 sr).

Dat het aparte wetsartikel met betrekking tot de belediging van bevriende staatshoofden destijds niet is geschrapt, kwam volgens de laatste regering die de wet aanpaste, in 1978, doordat Nederland volkenrechtelijke verdragen is aangegaan waarin het zichzelf verplicht heeft 'om het diplomatieke en consulaire verkeer te beschermen tegen zowel fysieke als niet-fysieke agressieve gedragingen'.

Zijn er in Nederland ooit mensen vervolgd voor het beledigen van een bevriend staatshoofd?

In de jaren dertig zijn drie Nederlanders aangeklaagd voor het beledigen van Adolf Hitler, die toen nog als bevriend staatshoofd gold. Zo was er een predikant uit Brabant die bij de bespreking van godsdienstige vraagstukken ten aanzien van Hitler het woord 'boef' had gebruikt. Zijn zaak resulteerde niet in een veroordeling. Volgens de predikant had hij gezegd 'dat Hitler, al doet hij dit en dat, in het geheel nog niet een boef genoemd mag worden'.

In de jaren zestig kwam de wet onder vuur te liggen toen verschillende Nederlanders werden vervolgd voor protesten tegen de Amerikaanse oorlog in Vietnam. Ze riepen 'Johnson, moordenaar!', verwijzend naar de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson, die weigerde de troepen terug te trekken. De Nederlandse demonstranten leerden snel. Om aanhouding te voorkomen verbasterden sommigen de leus naar 'Johnson, molenaar!'.

Beeld Delpher

Is de wetgeving achterhaald?

Ja, zeggen veel strafrechtdeskundigen. 'Er is geen enkele rechtvaardiging voor een wettelijk onderscheid tussen een staatshoofd en een gewone burger', aldus advocaat Gerard Spong. Waarom zouden we de een beter willen beschermen dan de ander, vraagt hij zich af. 'Een staatshoofd is gezien zijn positie ook nog eens beter in staat zich te verweren dan een burger. Weg met die wet!'

Zo denkt D66 er ook over. Sinds vorig jaar, toen een activist werd vervolgd omdat hij 'fuck de koning' had geroepen, werkt de partij aan een initiatiefwet om majesteitsschennis en het beledigen van bevriende staatshoofden uit het wetboek van strafrecht te halen.

D66-Kamerlid Kees Verhoeven: 'Iedereen heeft de mogelijkheid om via de wet in geweer te komen tegen een belediging. Dat geldt voor de koning, voor Erdogan en voor de gemiddelde burger. Daar zijn geen aparte artikelen voor nodig.'

Verhoeven verwacht de initiatiefwet komende week in te dienen. Volgens hem vormen de volkenrechtelijke verdragen geen belemmering. 'We hebben dat uitgezocht en volgens ons kan het.'

Door de crisissituatie in Duitsland zijn ook andere Nederlandse politici wakker geschrokken. VVD, PvdA, PVV, SP en GroenLinks laten weten voor afschaffing te zijn.

Beeld anp

De klacht van Erdogan bij Duitsland is hem alleen maar op meer beledigingen komen te staan. Staatshoofden zullen het in het vervolg toch wel nalaten om dit pad te bewandelen?

Toen de discussie over de strafbaarheid van belediging van bevriende staatshoofden in de jaren zeventig een hoogtepunt bereikte, gaf de regering het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) opdracht onderzoek te doen naar strafbare belediging.

Daaruit bleek dat personen die een klacht indienen omdat zij zich beledigd voelden, dat meestal niet deden vanwege de belediging op zich, maar eerder als een 'roep om aandacht voor een ander conflict tussen de betrokkenen'. Die conclusie plaatst ook Erdogans klacht bij Duitsland in een ander perspectief.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden