Kan Rusland Manifesta aan?

Kunstbiënnale Manifesta strijkt neer in Sint-Petersburg. De moderne kunst in de Hermitage zal de Russen schokken, verwacht de directeur.

'We zijn niet naïef. Natuurlijk hebben we voorwerk verricht. We kunnen iets leren van de Nederlandse musea en kunstenaars die dit jaar hun werk in Rusland laten zien, zoals het Van Abbemuseum, De Hallen uit Haarlem en Marijke van Warmerdam. Ongeveer 40 kunstinstellingen, universiteiten en andere initiatieven. Het is voor ons een testcase om te zien hoe eigentijdse kunst in Rusland zal worden ontvangen. Om op de mogelijke kritische reacties te anticiperen. Want nee, we zijn niet naïef; wel strategisch. Zoals alles in Rusland strategisch is.'


Directeur Hedwig Fijen van de tweejaarlijkse Europese kunstmanifestatie Manifesta heeft er wel vertrouwen in. Volgend jaar breekt de biënnale met de traditie om steeds ergens in Europa zijn kampement op te slaan. In 2014 zal de tentoonstelling voor de eerste keer buiten de grenzen van het oude continent treden. In Sint Petersburg.


Niet zomaar: de Manifesta viert dan zijn 20-jarig bestaan. Wat ook de reden is om zich te verbinden met een vermaard instituut: het eerbiedwaardige museum Hermitage.


Hedwig Fijen en Hermitage-directeur Michael Piotrovsky willen maar al te graag uitleggen waarom het initiatief zo bijzonder is. Deze combinatie van Hermitage en Manifesta, van oude kunst en hedendaagse kunst, van een gevestigd museum en een biënnale die zich in het verleden veelal heeft gemanifesteerd in industriële randgebieden of afgelegen regio's, zoals het Spaanse Murcia, Belgisch Limburg en Zuid-Tirol.


De combinatie is op papier inderdaad bijzonder. Voor de Manifesta net als voor de Hermitage. Hoewel Piotrovsky daar gelijk wat relativerende kanttekeningen bij wil maken. 'In feite hebben we altijd hedendaagse kunst verzameld. Catharina de Grote, de oprichtster van de Hermitage, kocht al kunst aan uit haar tijd. Net als Alexander III. En later kochten we moderne kunst in dezelfde tijd als dat het gemaakt is.'


Wat Piotrovsky maar wil zeggen: hedendaagse kunst is een vast onderdeel van wat de Hermitage te bieden heeft. 'Je kan eigentijdse kunst zien als een compleet nieuwe, revolutionaire taal. Maar ik zie het liever als een onderdeel van een algehele ontwikkeling. Een lange traditie.' In die zin onderscheidt de Hermitage zich niet van andere musea voor klassieke kunst die tegenwoordig ook recentere werken laten zien, legt Piotrovsky uit. Zoals het Louvre in Parijs, het Metropolitan Museum in New York of het net heropende Rijksmuseum.


Komt bij, volgens Piotrovsky, dat in Rusland een instituut voor hedendaagse kunst - 'met enige autoriteit' - niet bestaat. 'Omdat we geen apart museum hebben voor moderne kunst besloten we het maar zelf te doen. Nu werken we samen met de Saatchi Gallery in Londen. Laten we beelden zien van Anthony Gormley op de afdeling Griekse en Romeinse sculpturen. Vorig jaar de Chapman Brothers.' Door de Manifesta ook buiten de Hermitage, op andere locaties in de stad, te laten zien zal het veel losmaken, is Piotrovsky's stellige verwachting.


Fijen sluit zich bij Piotrovsky aan. De Manifesta, volgend jaar, moet een duw geven om de hedendaagse kunst meer op de kaart te zetten in Rusland. 'Sint Petersburg mag dan de meest culturele en westerse stad aan de oostkant van Europa zijn, hedendaagse kunst is er niet zo bekend. De Manifesta kan daar verandering in brengen.' Het is voor Fijen altijd al een reden geweest om de Manifesta te organiseren in gebieden in de periferie, 'waar geen bekendheid van moderne kunst is'. Voor Fijen is juist daar nog een hoop te winnen. 'Straks kunnen jonge Russische kunstenaars en curatoren gebruikmaken van ons netwerk.'


Blijft de vraag wat de Manifesta aan kritiek zal genereren. De tiende biënnale heeft het idee van dichter Aleksandr Poesjkin voor ogen, namelijk dat Rusland een 'venster naar het Westen' moet openen. Maar president Poetin heeft dat raam al een tijdje geleden dichtgeslagen. Zeker als het om kritisch kunst gaat. Is dat geen risico?


Piotrovsky: 'Ik heb altijd risico genomen. En ja, natuurlijk zullen er protesten komen. Net als bij de expositie van de Chapman-broers. Die werden beschuldigd van blasfemie en extremisme.' Maar dat soort beschuldigingen horen bij democratie, meent Piotrovsky. Bij de dialoog die gevoerd moet worden. De Hermitage-directeur wijst er op dat dat al gold in de tijd van tsaar Peter de Grote. 'Hij nam niet alleen technieken en machines mee uit het Westen. Maar ook heidense kunst met blote vrouwen. Zoiets verscherpt de wederzijdse verstandhouding.'


Volgens Piotrovsky is dat nu niet anders. 'Het belang is dat je mensen opleidt. Iets leert. Dat verschil juist mooi is. En dat als je iets niet begrijpt het nog wel een reden van bestaan heeft. Vooral kunst speelt bij die acceptatie een belangrijke rol.'


Volgend jaar wordt de Manifesta voor de tiende keer georganiseerd. Opgezet als een heuse Europese tentoonstelling voor hedendaagse kunst vindt het iedere twee jaar in een andere stad of regio plaats. Opgericht in Nederland was de eerste editie in Rotterdam te zien. Later volgden: Luxemburg, Ljubljana, Frankfurt, San Sebastian, Nicosia (niet doorgegaan), Zuid-Tirol, Murcia en Belgisch Limburg. Om het 20-jarig bestaan te vieren wordt voor het eerste uitgeweken naar een plaats buiten Europa: Sint-Petersburg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden