Achtergrond

Kan Pels Rijcken na het schandaal met fraudenotaris Frank Oranje wel landsadvocaat blijven?

De miljoenenfraude van notaris Frank Oranje heeft zijn kantoor Pels Rijcken hard geraakt. Kan de prestigieuze firma nog functioneren als exclusieve advocaat van de Nederlandse Staat?

Deze week werd bekend dat het woonhuis van notaris Frank Oranje, Villa Ekeby in Scheveningen, met medeweten van het OM is verkocht voor 3,4 miljoen euro. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Deze week werd bekend dat het woonhuis van notaris Frank Oranje, Villa Ekeby in Scheveningen, met medeweten van het OM is verkocht voor 3,4 miljoen euro.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Het was donderdag alweer een slechte dag bij Pels Rijcken, de chique Haagse vennootschap van advocaten en notarissen en de thuishaven van de landsadvocaat; de eretitel voor de advocaat die in juridische procedures exclusief mag opkomen voor de Staat der Nederlanden. Het kantoor is onder verscherpt toezicht gesteld van de Haagse Orde van Advocaten. De 290 medewerkers moeten zich gedurende tenminste negen maanden uitsloven om de tekortkomingen in de gehele kantoororganisatie weg te werken.

Het is een van de gevolgen van de miljoenenfraude van Frank Oranje, oud-bestuursvoorzitter van Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn – zoals het kantoor voluit heet. De notaris was lang een boegbeeld van integriteit in zijn vak, geholpen door de uitstekende reputatie van zijn kantoor. De firma staat bekend als bolwerk van excellente rechtsgeleerden, die niet zelden ook wetenschappelijk actief zijn.

Oranje bouwde er als notaris een vlekkeloze reputatie op. Zo mocht hij op verzoek van de Staat het privévermogen onderzoeken van onder anderen minister-president Jan Peter Balkenende, een gebruikelijke, maar uiterst vertrouwelijke exercitie voor het aantreden van bewindspersonen. In 2018 gunden zijn kantoorgenoten hem de voorzittershamer van het kantoor. Twee jaar later barstte de bom. Onderzoek van de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD) wees uit dat Oranje al jaren rommelde met geld dat hij moest beheren in onder meer grote claimzaken. Uiteindelijk verduisterde hij tenminste 11 miljoen euro. Na de ontdekking van de fraude maakte hij in november vorig jaar, 58 jaar oud, een eind aan zijn leven.

Voorondersteld

Het geld is nog zoek en naar de motieven van Oranje is het gissen. De fraude leidde in ieder geval wel tot een vloedgolf van onderzoeken. Van het Openbaar Ministerie en het Bureau Financieel Toezicht van het notariaat tot Pels Rijcken zelf, dat accountantskantoor Deloitte op de zaak zette. Ook het ministerie van Justitie liet onderzoek doen naar de zaken voor de Staat die door Oranje werden behandeld.

De Staat der Nederlanden is de belangrijkste opdrachtgever van het kantoor. Pels Rijcken mag zich sinds 1969 landsadvocaat noemen. Dat instituut gaat eeuwen terug, tot de aanstelling van raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt in 1586 als eerste ‘advocaat van den lande’. De titel is eervol, maar ook profijtelijk. De overheid is goed voor ongeveer de helft van de jaaromzet van circa 50 miljoen euro van het kantoor.

De Haagse Orde bekeek of niet alleen notaris Oranje, maar ook de advocaten van Pels Rijcken blaam trof in de fraudezaak. Meevaller van de dag was dat de Orde, na vijf maanden onderzoek, concludeerde dat de advocaten geen bemoeienis hadden met de malversaties. Maar daarmee was niet alles gezegd. Toezicht en controle op het nakomen van de regels van het vak waren bij Pels Rijcken onvoldoende, aldus de Orde. In het bestuur was er bijvoorbeeld geen vaste plek voor een financieel specialist. Ook was er geen vaste toezichthouder in dienst en bleek het instituut van vertrouwenspersoon ‘zwak ontwikkeld’.

Het kantoor wordt getypeerd als ‘een gesloten organisatie met weinig ruimte voor tegenspraak’. Daarbij is integriteit ‘naar buiten toe’ een belangrijk thema voor Pels Rijcken. Binnen het kantoor werd het echter nauwelijks besproken, want ‘voorondersteld’.

In de omgeving van Oranje was ‘de sociale veiligheid onder de maat’, zo gaat het verder. De notaris werd ‘in staat gesteld grensoverschrijdend gedrag te vertonen zonder daarop aangesproken of gecorrigeerd te worden’. Het zijn omschrijvingen die de Orde verder niet uit wil leggen.

Het kantoor heeft huiswerk gekregen van de Orde: tal van verbeteringen doorvoeren op het gebied van toezicht en controle, maar ook wat betreft de mogelijkheid om misstanden aan de kaak te stellen. Daar is het kantoor ook al mee begonnen, benadrukt Pels Rijcken zelf, onder andere door het aanstellen van nieuwe bestuurders.

Morele verantwoordelijkheid

Kan Pels Rijcken daarmee opgelucht adem halen? In ieder geval niet als het aan hoogleraar forensische accountancy Marcel Pheijffer ligt. Hij werd afgelopen woensdag aangesteld als adviseur van het landelijke College van Toezicht, dat naar aanleiding van de fraudezaak het toezicht op de Haagse advocatuur gaat evalueren. Dezelfde Pheijffer wierp drie maanden geleden in een vlammend artikel in het Nederlands Juristenblad (NJB) samen met co-auteur Jeroen Princen de vraag op of Pels Rijcken nog landsadvocaat mag blijven. Het gebrek aan controle op het handelen van Oranje en diens juridische vehikels maakt het kantoor wat hem betreft niet zozeer (zelfverklaard) slachtoffer van de zaak, maar medeverantwoordelijk voor de fraude.

Juist het beheer van geld dat wordt aangehouden voor cliënten is een bekende risicofactor in het notariaat. De meeste fraudegevallen in het vak hebben te maken met misbruik van deze ‘derdengelden’. De verleiding is dan ook groot. Eind 2020 was het saldo aan ‘derdengelden’ bij notarissen 8,3 miljard euro. Dat kan om schadevergoedingen gaan, maar bijvoorbeeld ook om het aankoopbedrag van een woning.

Pels Rijcken omschrijft de roof door Oranje als ‘geraffineerd frauduleus handelen’. De notaris maakte immers gebruik van onder meer valse mailadressen en rekeningen om zijn fraude te verhullen. Pheijffer en Princen noemen het liever ontoereikend in externe en interne controle. Met behulp van een (notaris-)kantoorgenoot hernoemde Oranje de stichting die voor een groot deel van de fraude werd gebruikt binnen vier jaar tweemaal. Dat leidde niet tot lastige vragen of extra controles, hoewel de stichting op zijn privé-adres was gevestigd, er miljoenen in omgingen en hij zelf al die tijd als enig bestuurder ongezien kon schuiven met bedragen.

Het kantoor van Pels Rijcken in Den Haag. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Het kantoor van Pels Rijcken in Den Haag.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Pels Rijcken dient maximale openheid te betrachten over de fraude, de schadevergoedingen die het kantoor betaalt en (het gebrek aan) controlemechanismen, stelden Pheijffer en Princen. ‘Adel verplicht in dezen het kantoor van de landsadvocaat.’ Blijft die openheid uit, dan mag de Tweede Kamer zich afvragen of de firma nog kan functioneren als landsadvocaat. ‘Hier ligt een morele verantwoordelijkheid.’

Een week geleden gooide emeritus hoogleraar vermogensrecht Gerrit van Maanen olie op het vuur. In een opiniestuk in NRC stelde hij onomwonden dat de Staat weg moet als cliënt bij Pels Rijcken. Ten eerste omdat de overheid immers ook bestolen was door Oranje – al is dat naar het zich laat aanzien slechts voor een kleine 7.000 euro aan gemiste rente-inkomsten. Maar ook omdat de Staat Pels Rijcken heeft ingezet in duizenden procedures ‘waarbij burgers en bedrijven de maat werd genomen’. Bijvoorbeeld in Bibob-zaken, wat staat voor niets minder dan ‘bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur’. De geringste betrokkenheid bij – mogelijke – strafbare vergrijpen is voldoende om een vergunning of overheidsopdracht te weigeren. ‘Wie anderen de maat neemt moet ook zelf aan de hoogste maatstaven voldoen’.

Anti-fraudemaatregelen

Begin juli liet minister Grapperhaus van Justitie weten, na kritische vragen van SP’ers Renske Leijten en Michiel van Nispen, vast te willen houden aan Pels Rijcken als landsadvocaat. Op basis van de eerste onderzoeksresultaten denkt hij dat de betrouwbaarheid van de dienstverlening voldoende is gewaarborgd. Wel houdt hij er rekening mee ‘dat onverhoopt uit andere nog lopende onderzoeken iets anders kan blijken.’

Het is de vraag of het verder ontrafelen van de zaak alsnog de advocaten van het kantoor zal raken – anders dan de schrobbering over de gebrekkige veiligheidscultuur van de firma van 290 medewerkers. Ook zijn de financiële gevolgen van de zaak voor het kantoor nog onbekend. Pels Rijcken heeft toegezegd alle schade te zullen vergoeden. Daarbij gaat het in ieder geval om de verdwenen miljoenen. Dat bedrag zal ongetwijfeld fors oplopen als cliënten, van wie sommigen in het buitenland, aanvullende schadevergoeding eisen, bijvoorbeeld voor de kosten van hun eigen onderzoek. Of de nalatenschap van Oranje door zijn oud-collega’s zal kunnen worden aangesproken moet nog blijken. Deze week werd wel bekend dat zijn woonhuis – Villa Ekeby in Scheveningen – met medeweten van het OM is verkocht voor 3,4 miljoen euro.

Diana de Wolff, advocaat en bijzonder hoogleraar advocatuur, wil nog geen conclusies trekken over de geschiktheid van Pels Rijcken als kantoor van de landsadvocaat. ‘Er is nog onderzoek gaande, maar voorlopig overheerst het beeld dat één notaris zich heeft misdragen. Een individuele partner, niet een heel kantoor.’

Dat Grapperhaus – voorheen zelf topadvocaat bij Allen & Overy – vooralsnog vasthoudt aan Pels Rijcken als landsadvocaat kan De Wolff zich om die reden wel voorstellen. Ook omdat het vinden van een plaatsvervanger nog niet zo makkelijk is. Niet alleen omdat Pels Rijcken veel kennis heeft opgebouwd van de overheid, in al zijn geledingen en met de bijbehorende politieke gevoeligheden. ‘Veel grote advocatenkantoren hebben geen behoefte aan de overheid als cliënt. Je hebt snel te maken met een tegenstelling met de belangen van andere cliënten. Die zul je dan niet meer kunnen bedienen. Daar komt bij dat Pels Rijcken zich qua uurtarief bevindt onder de top van de advocatuur.’

Of Pels Rijcken aanblijft als landsadvocaat of niet, de zaak laat een lang spoor na van anti-fraudemaatregelen. Vakorganisatie KNB heeft in april regionale vertrouwenspersonen aangesteld voor het melden van misstanden. Ook gaat zij de regels voor het beheer van geld van cliënten aanscherpen. Voor minister Grapperhaus zijn twee hoogleraren aan het werk om uit te zoeken wat passende eisen zijn die de overheid kan stellen aan de werkzaamheden en het kantoor van de landsadvocaat. De problemen van het prestigieuze Pels Rijcken zijn nog lang niet voorbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden