Een steunbetuiging aan toen nog CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt in het Groningse Winsum, in mei dit jaar.  De populaire politicus, die dit weekend uit zijn partij stapte, haalde 342 duizend voorkeurstemmen bij de laatste verkiezingen.

Drie vragen

Kan Omtzigt een nieuwe beweging van de grond krijgen? En hoe nu verder met de formatie?

Een steunbetuiging aan toen nog CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt in het Groningse Winsum, in mei dit jaar. De populaire politicus, die dit weekend uit zijn partij stapte, haalde 342 duizend voorkeurstemmen bij de laatste verkiezingen.Beeld Hollandse Hoogte / Kees van de Veen

De onvermijdelijke breuk tussen CDA en het populaire Kamerlid Pieter Omtzigt zet de politieke verhoudingen op het Binnenhof verder onder druk. Wat staat er op het spel?

De bom is dan toch gebarsten: Pieter Omtzigt verlaat het CDA. Na het uitlekken vrijdag van zijn 76 pagina’s lange en genadeloze evaluatiestuk over alles wat er mis is in zijn partij, was er geen redden meer aan. ‘Nu dit stuk en een deel van mijn scherpe visie op straat ligt, is het voor mij nog moeilijker geworden om binnen het CDA te blijven functioneren', aldus Omtzigt zaterdag in een schriftelijke verklaring. ‘Dat is jammer, maar wel overduidelijk. Daarom heb ik zojuist met pijn in mijn hart mijn CDA-lidmaatschap opgezegd.’

De breuk tussen het populaire Kamerlid en zijn partij zet de broze politieke verhoudingen verder onder druk. Niet alleen het CDA en Omtzigt gaan een ongewisse toekomst tegemoet, ook voor andere partijen staat er veel op het spel. Een overzicht aan de hand van drie vragen.

Slaagt Hoekstra erin de crisis te bezweren?

‘Ik had het heel graag anders gezien', verklaarde CDA-leider Wopke Hoekstra zaterdag tegen RTL Nieuws na het vertrek van Omtzigt. ‘Ik vind het heel jammer dat we hem verliezen. Ik was dolgraag met hem doorgegaan.’

Zeker is dat Hoekstra nu voor de zwaarste beproeving uit zijn prille partijleiderschap staat. Dit weekend lieten de eerste CDA-leden op sociale media al weten hun lidmaatschap op te zeggen. Andere CDA’ers weigerden zich juist neer te leggen bij het vertrek van Omtzigt en proberen een extra partijcongres te organiseren om de partijtop ter verantwoording te roepen.

Omgekeerd zullen genoeg leden opluchting voelen nu het slepende conflict met Omtzigt is beslecht. Na het uitlekken van diens evaluatiestuk was voor menig CDA’er de maat vol. Omtzigt beschreef niet alleen hoe hij zich al jaren miskend en ondergewaardeerd voelt in zijn eigen partij, hij hintte ook op onoorbare praktijken. Sponsoren zouden Wopke Hoekstra als CDA-partijleider naar voren hebben geduwd en die zou vervolgens het programma hebben aangepast om de geldschieters te plezieren.

‘Geen sprake van’, zei de CDA-leider vrijdag verbolgen over die zware beschuldigingen. Andere partijgenoten schoten hem te hulp, maar daarmee is de zaak niet van tafel. Het CDA ontkomt er niet aan om snel meer helderheid te verschaffen.

De twijfels over Hoekstra’s leiderschap gaan dieper. De ex-McKinsey-partner heeft het afgelopen jaar allesbehalve een glansrol gespeeld in het CDA. Als minister van Financiën wekte hij jarenlang de indruk zich warm te lopen voor het lijsttrekkerschap, maar uiteindelijk liet hij zijn partij verbouwereerd achter door in juni 2020 opeens te bedanken voor de eer. Hoekstra was naar eigen zeggen toch ‘meer een bestuurder’.

Dat onverwachte besluit was de opmaat voor de intense strijd om de macht tussen Hugo de Jonge en Pieter Omtzigt. Uiteindelijk werd De Jonge nipt gekozen, maar de door technische mankementen geplaagde interne verkiezingen waren een fiasco voor de partij. Het CDA bleef diep verdeeld achter en Omtzigt hield twijfels over de uitslag.

Nog geen half jaar later bedacht Hoekstra zich al weer. Toen De Jonge liet weten het partijleiderschap niet meer te willen combineren met zijn rol als coronaminister bleek de minister van Financiën bij nader inzien toch bereid om lijsttrekker te worden. Omtzigt werd geacht zich daar maar naar te schikken.

Het uitgelekte evaluatiestuk van Omtzigt roept nieuwe vragen op over de wijze waarop de machtswisseling plaatsvond. De ex-CDA’er suggereert dat Hoekstra al in de coulissen klaarstond toen De Jonge onder druk van de partijtop en van sponsoren terugtrad. Hoekstra beweerde destijds het tegenovergestelde: het vertrek van De Jonge zou voor hem als ‘een donderslag bij heldere hemel’ zijn gekomen.

Hoekstra belangrijkste taak wordt nu om de partij na het vertrek van Omtzigt te behoeden voor meer schade. Eerste opdracht: voorkomen dat veel leden of zelfs Kamerleden gedesillusioneerd afhaken. Het vertrouwen terugwinnen van het grote publiek zal voor Hoekstra nog moeilijker worden. Omtzigt heeft het CDA in zijn stuk afgeschilderd als een partij zonder ideeën, zonder samenhangende maatschappijvisie.

Hoekstra zal het tegendeel moeten bewijzen, maar hij is er tot dusver amper in geslaagd om duidelijk te maken wat hij wil met het CDA. In de peilingen zakt de partij ondertussen steeds verder weg. Onder die omstandigheden moet Hoekstra zien te bewijzen dat hij zijn partij uit de crisis kan loodsen.

Kan Omtzigt een nieuwe beweging van de grond krijgen?

De CDA-top heeft in Omtzigt nooit een leider gezien. Dankzij Jan Peter Balkenende kreeg de gepromoveerde econometrist in 2003 een plek op de CDA-lijst, maar vanaf het begin waren er fricties. Omtzigt trok zich weinig aan van gevoeligheden binnen de partij en opereerde als een solist. Met mensen die minder slim zijn dan hij, heeft hij weinig geduld.

De CDA’er uit Enschede kreeg nooit een hoge plek bij verkiezingen en in 2012 werd hij op brute wijze afgedankt als Kamerlid. Partijvoorzitter Ruth Peetoom en partijleider Sybrand Buma bleken zich alleen verkeken te hebben op de populariteit van Omtzigt in Overijssel. Na een opstand onder CDA-leden daar keerde hij alsnog terug op de lijst. Met dank aan voorkeursstemmen kwam de pensioendeskundige ook weer in de Kamer.

Omtzigt trok daarna zijn eigen plan, iets wat de partijtop gedoogde. Toch bleef het schuren: hoe groter de populariteit werd van de vasthoudende Omtzigt, hoe duidelijker ook dat de partijtop voor hem geen sleutelpositie zag weggelegd. Daarvoor zou hij te eigenzinnig zijn en onvoldoende ‘een teamspeler’.

Omtzigt kon zijn frustraties over die afhoudende houding steeds moeilijker verbergen. Binnen en buiten het CDA groeide de waardering – hij bracht de toeslagenaffaire aan het licht, won bijna de interne lijsttrekkersverkiezingen, haalde 342 duizend voorkeurstemmen en zijn boek werd een bestseller – maar voor de partijtop veranderde er weinig. Terwijl Omtzigt achter de schermen weleens droomde van het premierschap, bleef hij voor het CDA niet meer dan een goed Kamerlid.

Omtzigt heeft daar dit weekend zijn consequenties uit getrokken. Hij wil eerst herstellen van zijn oververmoeidheid, maar gaat daarna verder als onafhankelijk Kamerlid in de oppositie. Potentie is er volop. Uit kiezersonderzoeken blijkt dat Omtzigt brede electorale steun geniet. Toch zijn er ook twijfels of hij in staat is een eigen beweging op te zetten. Omtzigt heeft amper bestuurlijke of leidinggevende ervaring. En hij heeft het afgelopen jaar zijn ideeën over politiek en samenleving aangescherpt, maar daarmee nog geen stabiele organisatie opgebouwd. Omtzigt zal de juiste mensen om zich heen moeten zien te verzamelen. Juist dat is een hels karwei, zo is in het verleden al veelvuldig gebleken bij nieuwe politieke bewegingen.

Het CDA mag hopen dat Omtzigt niet uitgroeit tot een electorale rivaal, maar helemaal gerust kan de partij er niet op zijn. Daarvoor is Omtzigt al te vaak onderschat.

Wie wil de formatie vlot trekken?

CDA-leider Hoekstra moet nu snel beslissen of hij verder wil onderhandelen over kabinetsdeelname. ‘Herbronnen’ in de oppositie lijkt met alle onrust in de partij een interessante vluchtroute, maar het is de vraag of zonder het CDA überhaupt een kabinet is te vormen. En als het CDA ergens geen behoefte aan heeft, dan is het nieuwe verkiezingen. Het risico op een electorale afstraffing is levensgroot na het echec met Omtzigt.

Een verblijf in de oppositie is ook om een andere reden geen aantrekkelijk vooruitzicht voor de CDA-leider. De ‘bestuurder’ Hoekstra zal daar gezelschap krijgen van Omtzigt, een man die juist in de wieg lijkt gelegd om oppositieleider te worden.

Andere potentiële regeringspartijen zullen ondertussen met bezorgdheid kijken naar de ontwikkelingen bij het CDA. Hoe betrouwbaar is de diep verdeelde partij van Hoekstra nog? Zeker voor de VVD is dat een cruciale vraag. Een nieuw kabinet moet enigszins stabiel zijn, want een snelle val zal vooral negatief afstralen op de premier, die toch al aangeslagen is door de kritiek op zijn bestuursstijl en gemankeerde geheugen.

Bijna niemand op het Binnenhof zit op nieuwe verkiezingen te wachten, maar voor de VVD zal dat zwarte scenario inmiddels iets minder onaantrekkelijk ogen. Snel nieuwe verkiezingen betekent immers ook dat Omtzigt niet de tijd krijgt om een nieuwe beweging op te zetten.

Voor informateur Mariëtte Hamer wordt het er in elk geval niet makkelijker op. Het CDA is verdeeld en verward, de toekomst van Omtzigt is ongewis en de premier is verzwakt. Daarbij houdt D66 vast aan een coalitie met PvdA én GroenLinks, terwijl Rutte en Hoekstra die ‘wolk van linkse partijen’ niet zien zitten.

De informateur hervat maandag de gesprekken. Veel meer hoop op een snelle doorbraak zal ze het afgelopen weekend niet hebben gekregen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden