vier vragen

Kan Nederland zomaar de gaskraan dichtdraaien?

Diederik Samsom noemt het 'ondenkbaar' dat de gaskraan in Groningen na 1 juli weer vol open wordt gedraaid. Maar wat zijn de gevolgen als de gaskraan (grotendeels) wordt dichtgedraaid? Vier vragen.

Een meetlocatie waar de NAM de bodemdaling door de gaswinning kan meten. Om de relatie tussen gaswinning, aardbevingen en de veiligheid boven het Groningen-gasveld beter te begrijpen voert het olie- en gasbedrijf verschillende onderzoeken uit.Beeld anp

Waarom is het gas onder Groningen plots zo'n hot thema in Den Haag?

Geen concreter thema voor de provinciale statenverkiezingen van 18 maart dan het gas dat in Groningen voor aardbevingen zorgt. Wie in die provincie een goed resultaat wil halen pleit voor het dichtdraaien van de gaskraan.

Eerst deed de Groningse VVD-lijsttrekker Mark Boumans dat, PvdA-leider Diederik Samsom kwam er gisteren overheen. Boumans claimde zondag dat tot 1 juli niet meer dan 17,5 miljard kubieke meter gas mag worden gewonnen. Een dag later liet zijn partijgenoot in Den Haag, minister Kamp van Economische Zaken, weten dat hij dat besluit vrijwel zo had genomen: tot 1 juli 16,5 miljard kuub en daarna bepalen we of we de rest van het jaar de gaskraan weer vol open zetten.

Dat gaan we zeker niet doen, toepte Samsom gisteren over. Het is 'ondenkbaar', zei hij, dat na 1 juli weer zo veel gas uit de Groningse bodem wordt gehaald dat Kamp aan het eind van het jaar alsnog uitkomt op zijn eerder vastgestelde doel: 39,4 miljard kuub. Het wordt 33 miljard plus 2 miljard voor de zekerheid, bepaalde Samsom, want dat is het meest veilig voor Groningen en het zorgt ervoor dat Nederland geen koude voeten heeft bij een strenge winter.

Beeld anp

De gaskraan dichtdraaien, dat kost vast geld. Kan dat zomaar?

In een land als Noorwegen had de mededeling van Samsom en het besluit van Kamp om het wat rustiger aan te doen met die gaswinning nauwelijks een rimpeling veroorzaakt. Daar halen ze grote hoeveelheden gas uit de Noordzee, maar de opbrengst wordt netjes opzij gezet. Alleen met het rendement van dat geld doen de Noren leuke dingen voor de samenleving.

In Nederland betekent minder gas meteen een probleem voor de schatkist. Een Napoleontische wet uit 1810 bepaalt dat alles wat in de Nederlandse bodem zit, de Nederlandse staat toebehoort. Het Groningse gas is een cadeau van het lot aan Nederland. Een eindig cadeau, dat wel, want dat gas is een keer op.

Sinds de ontdekking van de gasbel bij Slochteren bleek het voor achtereenvolgende kabinetten een onweerstaanbaar cadeau. Vooral het kabinet Den Uyl (1973-1977) heeft het enthousiast uitgepakt. Er waren kabinetten die zich op z'n Noors probeerden te beheersen en het gasgeld opzij zetten voor nuttige dingen die lang mee gaan, zoals een dure spoorlijn.

Maar het werd zo onduidelijk of een investering er nu wel of niet zonder het gasgeld was gekomen, dat de hele opbrengst elk jaar maar op de begroting van de minister van Financiën is geladen. Nu staat op de begroting voor dit jaar, tussen allerhande belastinginkomsten, een bedrag van 9,1 miljard gepland aan aardgasbaten.

Daar rekent minister Dijsselbloem van Financiën dus op en mee. Veel economen en specialisten overheidsfinanciën vinden dat al jarenlang principieel fout. Je hoort niet structureel te begroten op basis van onzekere en vooral tijdelijke inkomsten, die je bovendien bij toeval hebt gekregen. Je moet het doen zoals de Noren.

Beeld anp

Maar we doen het op z'n Nederlands. Dus wat betekent minder gas voor ons?

Op de korte termijn heeft Dijsselbloem door het dichtdraaien van de gaskraan een probleem. Anders zou dat zijn als hij het bezit van het gas op zijn begroting zou kunnen laden, ook al blijft het rustig onder Groningen zitten. Nu de gasprijs laag is, zou het zelfs gunstiger kunnen zijn om het daar te laten en het eruit te halen als de prijs hoog is.

Maar zo beleggen, dat kan en mag de staat niet. Dijsselbloem mist acuut circa 1,6 miljard euro op zijn begroting, als zijn partijleider Samsom z'n zin krijgt en ten opzichte van de begroting 17 procent minder gas wordt gewonnen. Het gas staat zo op de begroting dat Dijsselbloem niet voor 1,6 miljard moet bezuinigen. Wel loopt het tekort, waar Brussel zo op let, op met grof gerekend 0,3 procent.

Minister Jeroen Dijsselbloem van FinanciënBeeld anp

Toch niet zo handig, die belofte van Samsom?

Dat is politiek een flinke aderlating voor de PvdA. De coalitiepartij hoopt juist de komende twee laatste jaren van Rutte II te oogsten en te laten zien dat alle offers van de eerste twee jaar wat opleveren. Dat wordt een stuk moeilijker als de inkomsten tegenvallen, zeker omdat extra uitgaven in de hoek van Veiligheid en Justitie in het verschiet liggen.

Een zo mogelijk groter probleem vormen de mindere gasbaten voor de laatste grote hervorming die dit kabinet nog weet te verzinnen: de herziening van het belastingstelsel. Daar is, premier Rutte heeft het vaak gemeld, 5 miljard euro smeerolie voor nodig. Dat is een lastverlichting voor iedereen die nodig is omdat elke belastingherziening slachtoffers maakt onder de belastingbetaler.

Die 5 miljard smeerolie moet per se uit meevallers komen, zo heeft dit kabinet besloten. De staatsschuld of het tekort mag er niet door oplopen. De meevallers die in het verschiet liggen, doordat de economie een beetje groeit waardoor de belastinginkomsten toenemen en de uitkeringen afnemen, verdwijnen in het gat dat de mindere gaswinning veroorzaakt.

Had Nederland niet de fout gemaakt de gasinkomsten op de begroting te laden en er verslaafd aan te raken, dan hadden Rutte, Dijsselbloem, Samsom en de Groningse VVD-lijsttrekker nu niet hoeven afkicken.

Minister Henk Kamp van Economische ZakenBeeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden