analysePoetin en Belarus

Kan Loekasjenko op Poetin rekenen?

Volgens Loekasjenko, leider in nood van Belarus, schiet buurman Poetin hem te hulp, mocht hij nog verder in het gedrang komen. De recente geschiedenis leert dat de Russische president voor dat soort interventies niet terugschrikt. Zal hij ook nu in actie komen?

Arbeiders van een autofabriek voegen zich ook bij het protest.Beeld EPA

Nu marteling van demonstranten niet helpt en Aleksandr Loekasjenko zelfs recht in zijn gezicht wordt uitgejouwd door opgetrommelde fabrieksarbeiders, grijpt de Belarussische alleenheerser naar het ultieme middel voor noodlijdende machthebbers in de voormalige Sovjet-Unie: Poetin bellen.

De Russische president heeft ervaring met telefoontjes uit onrustige buurlanden. Soms schoot hij te hulp, de gevolgen daarvan zijn op de wereldkaart te zien: separatistenrepubliekjes langs de grens van Rusland, een geannexeerd schiereiland in de Zwarte Zee, een voortwoekerende oorlog in Oekraïne. 

Maar Belarus is een geval apart.

Belarus is voor Rusland een bondgenoot van strategisch belang. Het land ligt ingeklemd tussen Rusland en wat het Kremlin als rivalen beschouwt: lidstaten van de Europese Unie en de Navo. Geopolitiek gezien heeft Rusland de meeste invloed in deze bufferzone. Moskou en Minsk hebben innige samenwerkingsverbanden, waaronder een douane-unie en afspraken over militaire oefeningen. Poetin zet Loekasjenko al maanden onder druk om de integratie verder uit te breiden.

Tegelijkertijd is het voor Poetin weinig aantrekkelijk om Loekasjenko aan de macht te houden. Het is duidelijk dat de Belarussische leider zijn steun kwijt is onder alle lagen van de bevolking. Dan is ingrijpen riskant.

Het Kremlin klinkt terughoudend over militaire steun. Loekasjenko beweert sinds de telefoontjes weliswaar dat ‘Poetin en ik’ het erover eens zijn dat Rusland militairen zal sturen als Belarus dat vraagt. Maar Poetin spreekt niet meer over ‘Loekasjenko en ik’, en ook niet over een garantie op steun. Die komt er volgens Poetin alleen bij ‘externe druk’. Oftewel: bij een poging van het Westen om Belarus naar zich toe te trekken.

Die druk was er volgens Poetin bij de Maidanrevolutie van 2014 in Oekraïne. De bevolking verjaagde president Janoekovitsj om dichter bij de Europese Unie te komen. Demonstranten wapperden met EU-vlaggen. Europarlementariërs vlogen in om de demonstranten aan te moedigen. Toen greep Poetin in: Russische militairen annexeerden de Krim en ontketenden een oorlog in Oost-Oekraïne die voortduurt tot op de dag van vandaag.

Op buurland Georgië stuurde hij in 2008 ook het leger af. Met een vijfdaagse oorlog hielp hij een separatistische provincie zich los te rukken van de rest van het land, dat onder leiding stond van de pro-westerse president Michaïl Saakasjvili. De Navo-dromen van Georgië vielen in duigen.

Maar Belarus is geen Oekraïne en ook geen Georgië. De Belarussen demonstreren voor democratie in eigen land, niet voor toenadering tot het Westen. Ze wapperen met nationale rood-witte vlaggen, niet met blauwe EU-vlaggen. Brussel houdt zich afzijdig.

De rood-witte vlaggen maken Poetin tegelijk duidelijk dat de Belarussen niet zitten te wachten op Russische inmenging. Dan hadden ze wel gewapperd met de officiële groen-rode vlag die Loekasjenko invoerde. Die is gebaseerd op de vlag die Belarus had toen het als Sovjet-republiek werd geregeerd vanuit Moskou.

Onder Poetins eigen bevolking bestaat ook weinig steun voor een nieuw militair avontuur in het buitenland. Sinds de annexatie van de Krim zijn de inkomens in Rusland alleen maar achteruitgegaan. De onvrede groeit. In Ruslands Verre Oosten demonstreren tienduizenden inwoners van de stad Chabarovsk al zes weken tegen Poetin.

Poetin kan besluiten Loekasjenko’s SOS-seinen simpelweg te negeren. Hij heeft het nooit goed kunnen vinden met Loekasjenko en de twee liggen sinds begin dit jaar in de clinch over de verdere integratie. Loekasjenko weigerde te tekenen, waarna Poetin een eind maakte aan energiesubsidies die van groot belang zijn voor de Belarussische economie. De band verslechterde verder toen Loekasjenko vlak voor de verkiezingen 33 Russische staatsburgers arresteerde en beschuldigde van samenspanning met de oppositie.

In 2018 bemoeide Poetin zich bovendien ook niet met de revolutie in Armenië. Revolutieleider Nikol Pasjinjan zei tegen Poetins vertrouwelingen dat de opstand niets met geopolitiek te maken had en houdt zich als premier aan alle verdragen met Rusland.

Een eventuele val van Loekasjenko pakt niet per se slecht uit voor Poetin, met de Belarussische oppositie lijkt hij samen te kunnen werken. De belangrijkste tegenstander van Loekasjenko, Svetlana Tichanovskaja, belooft nieuwe verkiezingen maar wil daar zelf niet aan meedoen. Een nieuwe stembusgang zou Rusland tijd geven om banden aan te knopen met een opvolger van Loekasjenko.

Alle uitdagers van Loekasjenko zeggen dat ze de goede banden met Rusland willen behouden. Een van hen vluchtte naar Moskou toen Loekasjenko’s veiligheidsdiensten hem wilden arresteren. Nadeel is wel dat de oppositiepolitici allemaal voorstander zijn van democratie. Poetin heeft liever geen democratie naast de deur, daar zou zijn eigen bevolking jaloers op kunnen worden. 

Voorlopig lijkt Poetin alle opties open te houden. De Russische staatstelevisie liet de afgelopen dagen slachtoffers zien van martelingen door Loekasjenko’s veiligheidsdiensten. Maar in het avondjournaal vermeldde de presentator van staatszender Kanaal Een dat het Westen ‘meer dan wie dan ook belang heeft bij een kleurenrevolutie’.

Lees ook:

Loekasjenko belooft macht te delen; journalisten van staatsomroep keren zich tegen hem.

Timoer (16) werd in Belarus van straat geplukt en gruwelijk gemarteld

Dagboek uit Minsk: ‘Het geweld maakt me bang. Maar nu stoppen is oneerlijk’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden