bellen metmedisch redacteur Ellen de Visser

Kan het EMA vanmiddag duidelijkheid scheppen over de veiligheid van het AstraZeneca-vaccin?

Wel een prikstop, geen prikstop, landen die met verschillende cijfers werken: de verwarring rond de veiligheid van het AstraZeneca-vaccin lijkt compleet. Vanmiddag moet het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA) duidelijkheid scheppen. Wat staat er op het spel? We vragen het medisch redacteur Ellen de Visser.

In Nederland geldt op het moment een prikstop met het AstraZeneca-vaccin voor mensen onder de 60.  Beeld AP
In Nederland geldt op het moment een prikstop met het AstraZeneca-vaccin voor mensen onder de 60.Beeld AP

Waarover gaat EMA een aankondiging doen?

‘We krijgen al weken allerlei berichten over mensen die met AstraZeneca zijn gevaccineerd, vooral vrouwen, die een heel mysterieus ziektebeeld ontwikkelen. Trombose-achtige klachten overal in het lichaam en tegelijkertijd een te laag aantal bloedplaatjes. Alsof je bloed tegelijkertijd stolt en te dun is, een bizarre combinatie die je heel weinig ziet in het dagelijks leven. Dan moet je je afvragen: is dit nou toeval? Of ligt het toch aan het vaccin?

‘Bij het EMA zijn ze al een maand bezig dit uit te zoeken. Het hoofd van het vaccinatieteam van het agentschap heeft in een Italiaanse krant al laten doorschemeren dat ze een verband zien. Naar verwachting raadt het EMA wel aan door te blijven prikken, interessant is vooral of er een leeftijdsgrens komt, want tot nu toe lijkt het erop dat de klachten vooral zijn ontstaan bij mensen die jonger zijn dan een jaar of 60.’

Waarom is het oordeel van het EMA zo belangrijk?

‘De cijfers buitelen op dit moment over elkaar heen. Groot-Brittannië heeft 30 gevallen op 18 miljoen prikken, Duitsland heeft er naar verhouding veel meer: 19 op de 2,7 miljoen. Frankrijk komt met 3 gevallen en Nederland heeft er 5, al zeggen sommige deskundigen dan weer dat één daarvan niet in het rijtje hoort omdat het om normale trombose zou gaan. Frankrijk prikt mensen onder de 55 jaar niet meer met AstraZeneca, IJsland en Nederland houden 60 aan, Zweden heeft gekozen voor 65. Het is een rommeltje. Het EMA moet nu echt alle cijfers op een rij zetten en duidelijkheid scheppen voor heel Europa.’

Begrijpen we eigenlijk hoe het vaccin die rare verschijnselen in het bloed zou kunnen veroorzaken?

‘Het gaat om een auto-immuunziekte die soms ook spontaan voorkomt bij mensen die het middel heparine krijgen, dat is een bloedverdunner. Het immuunsysteem reageert dan door antistoffen aan te maken tegen de eigen bloedplaatjes waarna via een omweg ook bloedstolsels worden gevormd. Zo ontstaat die vreemde combinatie van verdunning en bloedstolling. We weten nu in elk geval dat je geen heparine moet geven als mensen na vaccinatie dit ziektebeeld krijgen, dat maakt de klachten alleen maar erger. Maar wat er in het vaccin zit dat ook zo’n reactie kan veroorzaken? En of het Janssen-vaccin, dat op een vergelijkbare manier werkt als dat van AstraZeneca, ook zulke bijwerkingen kan veroorzaken? Dat gaat deze week niet door het EMA opgelost worden.’

Eerst stopte Nederland tijdelijk helemaal met AstraZeneca, toen was het veilig, vrijdag kwam er toch weer een prikstop, ditmaal voor mensen jonger dan 60. Wat zit er achter dat gezwabber?

‘Toen we weer begonnen met AstraZeneca, zei minister Hugo de Jonge dat het vaccin boven elke twijfel verheven was. Dat was al gek, geen enkel medicijn of vaccin is 100 procent veilig. Het Lareb, het bijwerkingencentrum, zei toen geen verband te zien. Maar afgelopen vrijdag veranderde dat ineens. Waarom, dat is de vraag. Ik sprak dit weekend een paar trombose-experts, en die zeiden: ‘Hè? Wat zijn we nou aan het doen, wat is er veranderd sinds twee weken geleden?’

‘Het gekke is namelijk: bij twee van de vijf Nederlandse vrouwen met tromboseklachten zijn de antistoffen die de bloedplaatjes kunnen aanvallen helemaal niet aangetroffen. En bij de overige drie andere wordt het bloed nog onderzocht. De experts zeggen daarom dat de prikstop is afgekondigd op basis van emotie in plaats van wetenschap. Volgens hen had er beter gewoon doorgevaccineerd kunnen worden, het huidige beleid schaadt het vertrouwen.’

Hoe groot is het risico op deze bloedaandoening na een prik met AstraZeneca, als er inderdaad een verband is?

‘Als we even uitgaan van de Nederlandse cijfers, dan komen deze klachten bij ruwweg 1 op de 80 duizend mensen die met AstraZeneca zijn geprikt voor. Tot nu toe lijkt de kans ongeveer eenderde te zijn dat je er vervolgens aan overlijdt. De kans op een dodelijk ongeluk als je van hier naar Madrid rijdt is groter, vertelde hoogleraar klinische epidemiologie Frits Rosendaal me. Dan gaat het wel over alle gevaccineerden, de kans zou specifiek voor jonge vrouwen groter kunnen zijn.

‘Ook de pil geeft een kleine kans op trombose. Je moet je wel realiseren dat de zeldzame bloedstollingen die we de afgelopen weken hebben gezien niet hetzelfde zijn als gewone trombose, maar dat risico van de pil voor gezonde vrouwen accepteren we gewoon. Nu een vaccin een heel klein risico op een rare bijwerking heeft, staan we op onze achterste benen. Dat begrijp ik goed, maar je moet het wel in perspectief zien.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden