Kan het boek na 37 jaar dicht?

Zijn de zes gijzelnemers bij de bevrijding van de gekaapte trein bij De Punt in het heetst van de strijd omgekomen of geëxecuteerd?

Verrslag van het archiefonderzoek naar de treinkaping bij de punt in 1977 in Nieuwspoort, Den Haag. vlnr: Minister van Defensie Jeanine Hennes-Plasschaert, Minister van Veiligheid en Justitie Ivo Opstelten en de voorzitter van de onderzoekscommissie Tom Bos.Beeld Ton Koene

Minister Opstelten is er zeker van: 'We weten nu hoe het destijds is gegaan. Het boek kan na 37 jaar dicht.' De minister van Justitie zegt het met de van hem bekende plechtstatigheid. Maar het onderzoek naar de beëindiging van de Molukse treinkaping in 1977 is mogelijk niet de grote finale die Opstelten en zijn collega van Defensie Hennis zich ervan voorstellen.

De conclusie van beide ministers is duidelijk: die militaire actie waarbij twee treinpassagiers en zes Molukse kapers zijn omgekomen, verliep geheel volgens plan. Wetten en regels zijn er niet overtreden en het toenmalige kabinet heeft de Tweede Kamer juist geïnformeerd - nou ja, bijna volledig juist.

Maar het onderzoeksrapport, tot stand gekomen op basis van nauwgezet archiefonderzoek, vertelt een complex verhaal. De hoofdvraag: zijn de zes kapers bij de bestorming in het heetst van de strijd omgekomen of geëxecuteerd?

'Er was geen sprake van executies', bast Opstelten woensdag bij de presentatie. 'Dat heeft als doel: doden. Het doel was hier het beschermen van de gegijzelden.'

Opstelten, Hennis en de onderzoeksleider, topambtenaar van Justitie Jan Tom Bos, beschouwen executie als de uitvoering van een vooropgezet plan. Maar in de archieven hebben ze nergens een uitgeschreven opdracht gevonden waarin staat dat de kapers hoe dan ook gedood moesten worden. Wel werd in het aanvalsplan het risico meegenomen dat alle gijzelnemers zouden worden gedood.

Scènes uit de animatiefilm: rood zijn de kapers, groen de gegijzelden.

Neem de groep mariniers in de kop van de trein, die rondliepen met hun uzi's op 'automatisch schieten'. Deze militairen waren - zo stelt het onderzoeksrapport - 'planmatig gericht' op het beschieten van alle ruimten waar Molukkers konden worden vermoed: coupés, toiletten, de machinistencabine. Drie Molukkers zijn hier achteraf dood aangetroffen.

'Dat risico is uitdrukkelijk onder ogen gezien en aanvaard', zegt Opstelten. 'Maar-dit-was-niet-het-doel.'

Minister Hennis valt hem bij. Als de kapers maar bijtijds hun handen omhoog deden, konden ze levend de trein uit komen. 'Uitschakelen van de gegijzelden of aanhouden als men zich duidelijk waarneembaar overgeeft', dat was immers de instructie aan de mariniers. Als kapers bijtijds hun goede intenties toonden, kregen ze geen kogel. Hennis onderstreept: 'Duidelijk waarneembaar overgeven: die woorden zijn van belang.'

Een straaljager vliegt over (blauwe pijl) en het mitrailleurvuur is wit.

Kogelregen

Hennis hoopt dat de discussie over executies die al 37 jaar rond dit dossier spookt, hiermee ten einde is. Haar mariniers verdienen dit niet, ook voor hen is dit moeilijk. 'Ik hoop dat de militairen ruimte krijgen om dit hoofdstuk af te sluiten.'

Behalve executies is er nog een woord dat deze zaak al decennia beheerst: kogelregen. Toenmalig minister van justitie Dries van Agt (CDA) stelde indertijd dat op de gedode kapers geen 'regen van kogels' is afgevoerd. De toen jonge ambtenaar Hirsch Ballin - later zelf minister van Justitie voor het CDA - stelde nog geen jaar na de kaping dat de gedode kapers 144 verwondingen opliepen tijdens de beschieting. Zijn conclusie, vervat in een indertijd geheime nota: het verhaal van Van Agt is onjuist.

Maar volgens Opstelten klopt het verhaal van Van Agt bij nader inzien toch. Want 144 schotwonden, 'dat zijn niet 144 kogels', zegt Opstelten. 'Dus is niet te zeggen of er sprake was van een kogelregen', aldus onderzoeksleider Bos. Een kogel kan meerdere wonden veroorzaken. Maar, compliceert de minister van Justitie, 'dat er op de trein en in de trein veel kogels zijn afgevuurd, staat vast.'

Het onderzoek, zo benadrukken Opstelten en Hennis nog maar eens, bevestigt al met al 'op vrijwel alle punten' wat het kabinet twee weken na de beëindiging over de treinkaping in de Tweede Kamer heeft verklaard, bij monde van Van Agt.

Behalve die ene mededeling onder aan het lange persbericht bij het rapport.

'Dit is de mededeling dat er in de trein niet is geschoten op gijzelnemers die zich niet met een vuurwapen verzetten.' Want hier vertellen de archiefstukken een ander verhaal. Minstens één kaper, de enige vrouw, Hansina Uktolseja, is door een marinier in de trein doodgeschoten terwijl zij op de grond lag, zich niet verzette en er geen wapen in haar buurt te vinden was.

De mariniers bestormen de trein in vijf groepen. Groep 3 schakelt vier kapers uit.

Hoe valt dit te kwalificeren? Niet als executie, vindt Opstelten.

'Wij noemen dit een executie', zegt de advocaat van de Molukse nabestaanden, Liesbeth Zegveld, terwijl de minister het boek wil dichtslaan. 'Bepaalde zaken blijken toch echt anders te liggen dan zoals het in 1977 is verteld. Met dit onderzoek zijn we dichter bij eensgezindheid gekomen over wat er is gebeurd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden