Medialogica

Kan een ramp ook ergens mooi zijn?

Hoe gruwelijk een ramp of oorlog ook is, hij wordt pas gezien als er aansprekend - mooi - beeld van is.

Beeld -

Nu de verdronken bootvluchtelingen uit de Middellandse Zee zijn verdreven door de aardbevingsdoden van Nepal, dringt zich de ongemakkelijke vraag op: kan een ramp ook ergens mooi zijn? Het lijkt een cynische, ongepaste vraag, maar in dit mediatijdperk valt er niet aan te ontkomen. En het antwoord is misschien moeilijk verteerbaar, maar onverbiddelijk: ja.

Rampen zijn zo oud als de wereld. Maar zonder beeld worden ze niet gezien. Dat beeld moet aanspreken, en dat lukt niet zonder een zekere schoonheidsfactor. Niet voor niets zijn de winnaars van de World Press Photo steeds meer verstilde kunstwerken, opgetrokken uit de kille werkelijkheid van de afschuwelijkste drama's.

Na de consternatie over de Afrikaanse drenkelingen in de Middellandse Zee en de rituele bed-bad-brooddans in Nederland lijkt de verontwaardiging al weer overgedreven. Maar op het netvlies staat nog dat ene iconische beeld, een 'still' uit de korte film Europe or die: Libia's migrant jails, part 1, deel van een verbijsterende reeks documentaires op de nieuwssite vice.com (ga dat zien!). De niet eerder vertoonde beelden van de Libische kustwacht bevatten nog meer schokkend materiaal. Mannen levenloos drijvend. Een verdronken jonge vrouw in spijkerbroek, op haar rug drijvend met het haar weelderig om zich heen als op de foto van een dansfeest.

Maar geen van die beelden haalden het bij dat ene shot van hooguit drie seconden, waarvan de stilstaande versie wereldwijd de voorpagina's van kranten 'sierde'. Het jonge anonieme meisje, links onderin beeld levenloos drijvend als een pop in het heldere azuurblauwe zeewater. De paarse schoentjes, de groengele broek, het zuurstokroze jurkje erover, het poppenhoofd onder water, het uitstekende armpje - 'Compositie in azuurblauw, zonder titel'.

Die schoonheid is haast onverdraaglijk. Want ook dat is het beklemmende gevoel van de hedendaagse rampspoed: mede door de voortschrijdende techniek zijn de beelden soms van een haast angstaanjagende esthetiek. Dat besef veroorzaakt de klap die de schok extra hard doet aankomen. Waar schoonheid troost hoort te bieden, zijn schuld en verbijstering ertussen gesprongen, als vuurrode duiveltjes met een drietand.

In de mediagedreven wereld van de charitas is die ongemakkelijke schoonheid een onontbeerlijk hulpmiddel geworden. Steeds noodzakelijker om bij de machteloze, murw gebeukte toeschouwer nog iets teweeg te brengen. Esthetiek als motor van het schuldgevoel en de geldstroom.

Drenkelingen in de Middellandse Zee waren niet nieuw. Toch is niet uitgesloten dat ook dat iconische beeld van het verdronken meisje de drijfveer was voor de Europese top om bijeen te komen.

De ene ramp is de andere niet. Een zware aardbeving in Iran is snel vergeten, mede doordat de overheid er geen buitenlandse filmploegen toelaat. Veel aansprekender dan een gesloten islamitische staat is het boeddhistische Nepal, een schilderachtig land waar westerse studenten stage lopen en ook Nederlanders vrij massaal bergtochten maken.

Hét iconische beeld van de aardbeving daar is er nog niet, maar hoge ogen gooide deze week een filmpje. De verwoestingen in Nepal bleken vastgelegd met een drone, de filmbeelden vanuit de lucht waren in alle journaals en actualiteitenrubrieken te zien. De camera glijdt over de verwoeste tempels en torens van Kathmandu met hun witte koepels en gouden spitsen. Mensen krioelen over pleinen en straten, zwermen vogels lijken weg te vluchten, het beeld uit.

Hoe gruwelijk ook, het is ook als zweven door de Droomvlucht van de Efteling, maar dan in een nachtmerrie waarin een wervelwind of atoombom heeft huisgehouden. Dat het filmpje geen geluid bevat, maakt het beeld alleen maar intenser. Zo is het filmpje zelf de naschok van de ramp.

Onvermijdelijk bij een aardbeving als deze was de zee van wanhopige overlevenden, in één klap berooid van hun toekomst en bestaan. Geen actualiteitenrubriek kon eromheen, en terecht. Maar naast dat ingezoomde leed bestaat dat ene beeld van de ramp dat beklijft en de omvang ervan niet zozeer tekent, als schetst. De schoonheid van het kwaad ontstaat daar waar de werkelijkheid nog valt in te vullen, in al zijn details. In de puinhopen van elke wereldramp is het zoeken naar dat ene pasklare beeld, onder meer voor posters en oproepen voor hulpacties die onze traansluizen maximaal openen, om er een geldstroom doorheen te pompen, hopelijk het leed te dempen en misschien wel ons schuldgevoel af te kopen. Een noodzakelijk kwaad, en een gruwelijke waarheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden