Kan een naaktslak de wereld redden?

De kunstmanifestatie Ja Natuurlijk kent in omvang en ambitie in Nederland zijn gelijke niet. Er zijn twitterende huiszwammen, je kunt er een bijen- spaarrekening openen en nieuwe koraalriffen maken. En dat is nog niets.

DOOR SACHA BRONWASSER - Afgelopen maandag een laatste bericht van de huiszwam gelezen. Op Facebook gaf ze het stokje door: 'Welkom naaktslak, ik trek me terug in mijn zwammenhol en wens u een goede vaart!'


Bij monde van schrijfster Maria Barnas heeft de huiszwam twee weken lang getwitterd en gefacebookt, met foto's erbij: kleurige mossen op de plinten, draderige groeisels in de kruipruimte en een bijna vloeibare paprika in de groentela. Zwammen zijn overal, ook bij jou, en nu praten ze ook nog.


Nu vervolgt de schrijversestafette met Vrouwkje Tuinman, what's in a name, die zich als naaktslak voordoet. Haar aankondigende tweet was alvast raak: 'Vanmorgen heb ik 500 eitjes gelegd. Nou jullie weer #vergrijzing?'


Het onlineproject Fora&Fauna, waarbij schrijvers in de huid van dieren, planten en voorwerpen kruipen en aldus de wereld becommentariëren, is een piepklein radertje in een kunstmanifestatie die in omvang en ambitie in Nederland zijn gelijke niet kent: Ja Natuurlijk. Hoe kunst de wereld redt. Vorige week vrijdag opende prinses Máxima op een ijzige lentedag de tentoonstelling met werk van zeventig deelnemers in het GEM en het Fotomuseum, beide in Den Haag.


Maar er is meer. Het project woekert, om maar even in de terminologie van de makers te blijven, al maandenlang rond op internet en in de echte wereld, en zal dat tot in september blijven doen. Educatieve projecten, door Ja Natuurlijk aangedragen films op het afgelopen IDFA en het Movies That Matter-festival (komende week), urban wildlifesafari's, symposia, een lijvig boek, Ja Natuurlijk-producten die je te koop kunt aanbieden of waar je in kunt investeren. Organisatrice Ine Gevers (zie bovenaan pagina) zegt deze maand in het kunsttijdschrift Metropolis M dat haar projecten meestal 'de omvang hebben van een biënnale', en dat is niet heel erg overdreven.


De ambitie is de wereld te redden en je hoeft maar even aan het rijtje 'opwarming van de aarde, ontbossing, plasticsoep' te denken om te begrijpen wat er op het spel staat. Zou daar ook maar een flardje van waar kunnen zijn?


Eén ding zou in ieder geval moeten lukken. In de ijzige tuin achter het GEM, in een verwaarloosd stukje duinbos, staat aangekondigd dat hier de 'Honingbank' zal verschijnen. Of een onderdeel in ieder geval, want het doel van dit kunstproject is het opkrikken van de afkalvende bijenpopulatie in heel Den Haag - net als eerder gebeurde in New York, Tokio, Parijs, Londen en Amsterdam. Eenieder kan investeren in dit project van de Franse kunstenaar Olivier Darné en het collectief Parti Poétique (de poëtische partij).


Bij de Honingbank kan een 'bijenspaarrekening' worden geopend, waarmee bijenpopulaties en imkers gesteund worden. Elders in de stad, in de achtertuin van Stroom, zoemen de bijen al rond de nieuwe, felgekleurde kasten van de 'Koninginnebank', waar twintig koninginnen en hun volk huizen.


Zelf imker worden en een kast in je achtertuin zetten kan ook, vanaf een bepaald bedrag met een imker-cursus erbij. Ze hebben misschien een lieve hippienaam maar het belang, zegt de Parti Poétique, is niet minder dan ons levensbelang. Want geen bijen is geen bestuiving is geen gewassen is geen voedsel is geen mens. Geen speld tussen te krijgen.


Ja Natuurlijk is het vervolg op Niet Normaal, een even ambitieus kunstproject dat in 2009 in de Beurs van Berlage in Amsterdam plaatsvond. Destijds draaide het vooral om een sociaal-ethisch vraagstuk: wat is normaal en wie bepaalt dat eigenlijk? Dezelfde organisatie heeft zich nu met Ja Natuurlijk geworpen op de begrippen 'natuur' en 'natuurlijk'. De vraag is aangepast: wat is natuur en wie of wat bepaalt dat eigenlijk?


Vooral dat 'wat' in de vraag is relevant. Want de manifestatie pleit voor een holistisch wereldbeeld waarin mensen, dieren, planten maar ook voorwerpen en processen even belangrijk zijn en 'meepraten' over onze toekomst (en nee, nou niet flauw doen en over prinses Irene beginnen).


Dat is veel. En groot. En complex. En het is dan ook gemakkelijk om in Ja Natuurlijk de draad kwijt te raken. In zo'n holistisch wereldbeeld is namelijk álles even belangrijk, van regenwolk tot nanodeeltje. Van het opvissen en tot 'nieuwe koraalriffen' omsmelten van deeltjes plastic uit de beruchte plasticsoep in zee (Maarten Vanden Eynde) tot een kok die kookt met gevonden en overschoten voedsel (Die Küche der Armen van Sjim Hendrikx). Een analyse van fluctuerende armoede onder Argentijnse suikerboeren (Matthijs de Bruijne) tot sprookjesachtige lampen die als kwallen op en neer zweven (Studio Drift).


Grote buitenlandse namen zijn er ook met (vaak wat gemakzuchtig) ouder werk: Ai Weiwei, Anselm Kiefer, Olafur Eliasson. Het schiet van hot naar her en op de selectie valt wel wat af te dingen, alsook op de inrichting van de krappe GEM-zalen.


Het is hard werken voor de bezoeker, aan wie de onderverdeling van de expositie in drie hoofdstukken maar weinig houvast biedt. In Herontdekt Eden worden ideeën over 'de oorspronkelijke staat' op de schop genomen.


Dan is er Welkom in de Wereld waarin de rol van de mens wordt bekeken. En Co-evolutie en partnerschap, waarin nieuwe verbanden worden gezocht tussen mens en dier, tussen dier en technologie, tussen plant en mens. Dat leest meer als een agenda voor een wetenschappelijk symposium.


Waarom dit toch echt een kunstproject moet zijn en geen seminar, verwoordt antropoloog Tim Ingold in zijn bijdrage De Kunst van het onderzoek aan het Ja Natuurlijk-boek. 'Er knaagt iets aan mij', zegt hij. 'Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat de mensen die op dit moment echte antropologie bedrijven, de kunstenaars zijn.'


In plaats van data te verzamelen en hem dan weer te smeren ('daar zit iets door en door achterbaks in', bekritiseert Ingold zijn eigen vakgebied), verdiepen ze zich in hun onderwerp en bewegen ze mee volgens de zogenaamde 'methode van de hoop', een term van antropoloog Hirokazu Miyazaki.


Deze methode is er niet slechts op gericht de wereld te beschrijven of af te beelden, maar opent onze zintuigen voor wat daarin plaatsvindt, zodat wij er op onze beurt op kunnen reageren. Kunstenaars zijn meer dan wetenschappers geneigd zich eerder naast dan boven hun onderwerp op te stellen en morrelen zo aan de klassieke tegenstelling natuur-cultuur. Precies wat Ja Natuurlijk voorstaat.


De wereld redden? Als kind kon je nog wel eens naar adem happen bij het idee dat wij met zijn allen op de aardbol misschien niet meer waren dan een korrel zand vastgeplakt aan de schoenzool van een reus, die op zijn beurt weer... In het beste geval plant Ja Natuurlijk dat soort ideeën weer een beetje terug. Brengt een kleine, potentieel veelbetekenende koerswijziging in de hoofden van bezoekers teweeg - en dat is meer dan menige milieucampagne bereikt.


Want Atelier van Lieshout brengt met zijn boerderij (in de tuin van het museum) wel degelijk ideeën over samenleven van mens en dier op gang.


En de microscopische opnamen van het leven in de Haagse museumvijver (Wout Berger en Wim van Egmond) wijst je op de waanzinnige diversiteit die er is, naast je, om je heen. Wat kunnen we ermee doen? Dat diezelfde vijver nu volgeplempt ligt met 'Afvalhelden', afvalsculpturen van de ergste buurthuissoort, vergeef je de organisatie graag.


Zaterdag 23/3 16.00 uur: lezing ecoloog Suprabha Seshan. Verder programma: ja-natuurlijk.com.


Boek Jan Natuurlijk, nai010 uitgevers, 240 p., euro29,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden