Een arbeidsmigrant die in Guangzhou (de hoofdstad van Guangdong) niet meer aan de slag kan, wurmt zich met zijn naaimachines in de bus op weg naar zijn geboorteprovincie Hubei.

ReportageChina

Kan de Partij de Chinese economie weer vlot trekken?

Een arbeidsmigrant die in Guangzhou (de hoofdstad van Guangdong) niet meer aan de slag kan, wurmt zich met zijn naaimachines in de bus op weg naar zijn geboorteprovincie Hubei.Beeld Alex Plavevski / EPA

Vandaag begint in Beijing het jaarlijkse Nationale Volkscongres. 2020 had een jubeljaar moeten worden, maar de hoofdvraag is nu hoe China de economie weer op gang krijgt en wat de Partij de miljoenen werklozen heeft te bieden. 

Drie maanden geleden dacht Chen Xiangjun nog dat hij ongeschonden uit de coronacrisis zou komen. De fabrieken gingen weer open, het buitenland snakte naar Chinese spullen. Terwijl half China nog vastzat achter wegblokkades, kreeg de 40-jarige arbeider uit Henan toestemming om de trein naar zijn fabrieksstad Dongguan te nemen, 22 uur verderop. Voor zijn baas kon hij niet snel genoeg terugkomen.

Maar Chen was nog geen maand aan het werk, of het coronavirus sloeg toe in de rest van de wereld en de vraag naar Chinese exportproducten stortte in. Chens echtgenote verloor haar baan in een textielfabriek, kort daarna stuurde zijn eigen elektronicafabriek hem met onbetaald verlof. In Dongguan kon Chen de huur niet langer betalen. Dus keerde hij terug naar huis, naar zijn slaperige dorp.

‘Thuis kan ik gratis eten en wonen’, zegt Chen in een videogesprek, tegen een achtergrond van perzik- en appelbomen. ‘Ik woon bij mijn ouders, ik eet groenten en fruit van eigen kweek. Maar als ik mocht kiezen, zou ik veel liever werken. Ik wil gewoon geld verdienen en mijn gezin onderhouden.’

50 miljoen werkloze arbeidsmigranten

Chen is een van de vele miljoenen Chinese arbeidsmigranten – zo genoemd omdat ze jaarlijks van het platteland naar de grote steden trekken – die zwaar door de coronacrisis zijn geraakt. Leken ze de klap van de lockdown redelijk snel te hebben overwonnen, de tweede klap van de exportdaling haalde hen alsnog onderuit. Van de 300 miljoen arbeidsmigranten in China zitten er volgens verschillende analisten 50 miljoen zonder werk. Dat is de afgelopen decennia niet voorgekomen.

Hun situatie, en de historisch hoge werkloosheid in China in het algemeen, is het hoofdonderwerp tijdens het Nationale Volkscongres, de jaarlijkse ‘parlementsvergadering’ die vrijdag begint. De massabijeenkomst, uitgesteld door de corona-epidemie, is dit keer met nog meer strengheid omgeven dan normaal. Alle drieduizend vertegenwoordigers hebben een virustest en een paar dagen quarantaine ondergaan en mogen buiten de vergaderingen hun hotel niet uit. Media zijn amper toegelaten.

De rol van het Volkscongres is symbolisch: parlementsleden bekrachtigen er slechts wat vooraf al door de Communistische Partij is beslist. Toch wordt het door analisten van nabij gevolgd, als het forum waar de Chinese overheid haar economische doelstellingen en hervormingen aankondigt. Dit jaar wordt voor het eerst geen groeicijfer vooropgesteld. Zoals premier Li Keqiang eerder zei: ‘Zolang de werkgelegenheid stabiel is, maakt het niet uit of de economische groei hoger of lager is.’

Chinese militairen donderdag bij de openingsceremonie van Nationale Volkscongres in de Verboden Stad in Beijing.Beeld Nicolas Asfouri / AFP

6,8 procent krimp

Die werkgelegenheid is cruciaal voor de Communistische Partij, want ze maakt deel uit van het politieke model dat China leidt naar economisch succes. 2020 had een jubeljaar moeten worden: het bbp zou verdubbeld zijn tegenover 2010 en de armoede in China volledig uitgeroeid. Dat was al moeilijk door interne problemen en de handelsoorlog, maar door de coronacrisis is het nu helemaal onmogelijk. In het eerste kwartaal van 2020 kromp de Chinese economie met 6,8 procent.

Zoals altijd is het in China niet makkelijk om de precieze omvang van de economische problemen in te schatten. Officieel bedraagt de werkloosheid 6 procent (0,7 procentpunt hoger dan vóór de coronacrisis), maar volgens beurshuis Zhongtai Securities is dat in werkelijkheid 20,5 procent. Veel groepen, zoals arbeidsmigranten, worden in het officiële cijfer niet meegerekend. Volgens berekeningen van Zhongtai Securities en investeringsbank UBS zijn in totaal 70- tot 80 miljoen banen verloren gegaan.

Het pijnlijkste is dat veel van die verborgen werklozen niet alleen uit de statistieken blijven, maar ook geen uitkering krijgen. Ook Chen en zijn vrouw hebben geen enkel vervangingsinkomen. ‘Mijn baas zei: ik heb geen bestellingen, ik heb geen geld, dus ik kan jullie sociale zekerheid niet betalen’, zegt Chen. Hij lijkt zich er niet echt over op te winden: dit is nu eenmaal hoe het gaat in China. ‘We verkopen nu wat fruit op de markt om de eindjes aan elkaar te knopen.’

Weeffouten in het sociale systeem

De coronacrisis legt lang genegeerde weeffouten in het Chinese systeem nu ongenadig bloot. Zoals de hukou, het registratiesysteem waardoor arbeidsmigranten geen rechten hebben in de stad waar ze werken, maar alleen op het platteland waar ze vandaan komen. De sociale zekerheid, die op bedrijven wordt afgewenteld en bij het minste overboord wordt gegooid. En het gebrek aan vangnet van overheidswege. Op zich is er een overheidsuitkering, maar die is slechts aan 67 duizend arbeidsmigranten toegekend.

Premier Li Keqiang kondigde aan het aantal uitkeringsgerechtigde arbeidsmigranten te zullen uitbreiden. ‘Maar het bedrag is zo laag dat bijna niemand zo’n uitkering aanvraagt’, zegt Geoffrey Crothall van China Labour Bulletin, een ngo in Hongkong die zich bezighoudt met arbeidsrechten in China. ‘Je moet er een tijdrovende procedure voor doorlopen en uiteindelijk krijg je minder dan het minimumloon. De meeste arbeiders vinden het de moeite niet waard.’

Voor veel arbeidsmigranten is het nu een kwestie van overleven. Sommigen gaan terug naar huis om de kosten zo laag mogelijk te houden en leven van hun spaargeld. ‘Ik denk dat zo’n 30 procent van de ouders in hun geboortedorp is gebleven’, zegt Li Ling, directeur van een school voor kinderen van arbeidsmigranten in Beijing, die daar geen recht op onderwijs hebben. ‘Dat zijn de mensen die hun baan kwijt zijn of van wie de winkel failliet is gegaan.’

Schoolbanken op straat

Li zit zelf ook in de problemen, want door de coronaepidemie is haar school gesloten en als niet-erkende instelling krijgt ze geen enkele hulp van de overheid. Ze kan de huur van het schoolgebouw niet meer betalen en probeert nu in haar geboortedorp een lening te krijgen. ‘De huisbaas dreigt de schoolbanken op straat te gooien als ik niet snel de huur betaal’, zegt ze. ‘Ik heb zo veel zorgen dat mijn haar grijs is geworden. Ik heb zelfs geen geld om inkopen te doen.’

Andere werkloze arbeidsmigranten blijven in de stad en gaan op zoek naar losse baantjes om het hoofd boven water te houden. Ze worden chauffeur bij het Chinese Uber, beveiliger of – een van de nieuwigheden in het coronatijdperk – afnemer van virustests. Maar ook die sector is steeds meer verzadigd. Op de markt van Majuqiao in Beijing, waar koppelbazen dagloners oppikken, zijn de vergoedingen gedaald van ruwweg 25 euro naar 20 euro per dag. Het is er vechten voor een baantje.

‘Vroeger kon ik elke dag werken, maar sinds de corona-epidemie werk ik maar één tot twee weken per maand’, zegt Yin, die alleen zijn achternaam wil geven. ‘Mijn salaris is net genoeg om eten te kopen en ’s avonds een kamer te huren. Ik huur per dag, want ik heb geen geld om een hele maand huur vooruit te betalen. Als ik niet heb kunnen werken, slaap ik soms in een park of onder een brug.’

Een buitenlandse journalist ondergaat in zijn hotel een virustest voorafgaand aan het Nationale Volkscongres. Beeld Mark Schiefelbein / AP

Stimuleringsmaatregelen

Voor de Chinese overheid wordt het niet makkelijk een oplossing te vinden. Na de financiële crisis van 2008 werden veel banen gecreëerd door infrastructuurprojecten op te zetten en China te urbaniseren. Maar die urbanisering is zo goed als afgerond en arbeidsmigranten werken tegenwoordig veel vaker in de servicesector dan in de bouw. Zolang de horeca en kleinhandel lijden en de export sputtert, zullen veel arbeidsmigranten blijven worstelen.

Op het Volkscongres worden vooral stimuleringsmaatregelen verwacht: er zullen miljarden in de economie gepompt worden, door de normen voor het begrotingstekort los te laten of obligaties voor infrastructuurwerken uit te geven. Staatsbedrijven zullen banen moeten creëren en privébedrijven zullen stimulansen krijgen om hun overtollige werknemers wat minder uren te geven in plaats van hen te ontslaan. Het is afwachten of er ook iets aan de structurele weeffouten zal worden gedaan.

Chen, wiens bedrijf vooral naar de Verenigde Staten exporteert, heeft zijn hoop op het buitenland gericht. ‘Ik heb nu drie maanden onbetaald verlof, maar ik heb geen idee wat er daarna zal gebeuren. Het hangt vooral af van de situatie in de VS. Als zij de epidemie onder controle krijgen, kan ik terug naar de fabriek, maar anders weet ik niet wat ik moet doen. Dit is de moeilijkste tijd ooit. In de vijftien jaar dat ik al werk, heb ik nog nooit zoiets meegemaakt.’

Omstreden veiligheidswet Hongkong

Op de agenda van het Nationaal Volkscongres staat ook een controversieel voorstel inzake Hongkong, zo bleek donderdag op een persconferentie. Bedoeling is dat het Volkscongres goedkeuring geeft om vanuit Beijing een Nationale Veiligheidswet voor Hongkong op te stellen, die separatistische of opruiende activiteiten strafbaar maakt. Zo’n wet moet eigenlijk door het Hongkongse parlement worden aangenomen, maar botst al jaren op tegenstand. In 2003 demonstreerden een half miljoen mensen tegen de wet en in het huidige gespannen klimaat is zo’n wet helemaal ondenkbaar. Het lijkt erop dat Beijing nu de wet zelf wil doordrukken. In Hongkong is woedend gereageerd op het nieuws. Mensenrechtenorganisaties vroegen buitenlandse overheden op te letten in dit ‘kritieke moment voor de vrijheid van Hongkong’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden