Kan de Franse politiek wel zonder corruptie?

Het verheffen van de politieke moraal was topprioriteit voor de Franse minister van Justitie François Bayrou. Nu hij is afgetreden vanwege mogelijke fraude rest de vraag: kan de Franse politiek wel zonder corruptie?

Minister van Justitie Bayrou pakt een wetboek op tijdens een persconferentie begin deze maand over zijn wet op de 'moralisering van het politieke leven'. Beeld null
Minister van Justitie Bayrou pakt een wetboek op tijdens een persconferentie begin deze maand over zijn wet op de 'moralisering van het politieke leven'.

De Franse minister van Justitie François Bayrou wilde een einde maken aan de corruptie, het nepotisme, de vriendjespolitiek en het geknoei met partijfinanciering waarmee de Franse politiek vaak wordt geassocieerd. Het was de enige manier om het vertrouwen van de Franse burger te herstellen, vond hij. Maar gisteren moest hij aftreden omdat justitie een vooronderzoek instelt naar zijn centrumpartij MoDem wegens mogelijke fraude met Europees geld. Even later volgde een andere MoDem-minister, Marielle de Sarnez van Europese Zaken, zijn voorbeeld. In twee dagen zijn nu vier Franse ministers opgestapt nadat ze in opspraak raakten.

Toen Bayrou in februari een alliantie sloot met Emmanuel Macron, stelde hij één voorwaarde. De politieke moraal zou tot prioriteit moeten worden verheven. Macron ging akkoord. Bayrou werd minister van Justitie en mocht de eerste wet van de nieuwe president verdedigen, de wet op de 'moralisering van het politieke leven'.

De geloofwaardigheid van zijn project werd echter ernstig ondermijnd doordat zijn partij MoDem werd beschuldigd van fraude. De assistenten van Europarlementariërs van MoDem zouden in werkelijkheid voor de nationale partij werken, betaald met Europees geld. Volgens Le Canard Enchaîné zou Bayrou's eigen secretaresse zijn betaald door haar fictief aan te stellen als assistent van de toenmalige Europarlementariër De Sarnez.

Macron kiest technocraten

President Macron heeft vooral technocraten benoemd op de posten die vrijkwamen door het opstappen van de MoDem-ministers. Nicole Belloubet, lid van de Constitutionele Raad, wordt minister van Justitie. Florence Parly, topmanager bij de spoorwegen SNCF, minister van Defensie. Beiden hebben een achtergrond in de Parti Socialiste. Nathalie Loiseau, directrice van de eliteschool voor topambtenaren Ecole Nationale d'Administration, is opvolger van Marielle de Sarnez als minister van Europese Zaken.

Op een persconferentie ontkende Bayrou gisteren alle beschuldigingen. Hij stelde het slachtoffer te zijn van een lastercampagne in de (sociale) media. Hij wees erop dat er slechts een gerechtelijk vooronderzoek loopt. Toch meende hij te moeten vertrekken, om zich in alle vrijheid te kunnen verdedigen, om president Macron te beschermen en vooral om zijn wet op de politieke moraal te redden. Zo'n wet kan slechts verdedigd worden door iemand die boven elke verdenking verheven is.

Het feit dat moraalridder Bayrou meteen in zijn eigen zwaard valt, doet wellicht vrezen dat de Franse politiek nooit los zal komen van zijn affaires. Toch is Bayrou's wet een grote verandering. De controle op de financiering van partijen en uitgaven van individuele politici wordt verscherpt.

Francois Bayrou tijdens de persconferentie waar hij zijn aftreden bekend maakte, woensdag. Beeld null
Francois Bayrou tijdens de persconferentie waar hij zijn aftreden bekend maakte, woensdag.

Traditionele Franse model

Nog belangrijker is de breuk met het traditionele Franse model. In Frankrijk was de politiek altijd een baan voor het leven. De politicus was een seigneur met zijn eigen privileges. De affaire rond François Fillon was daar een goed voorbeeld van. Voor 2013 hoefde een politicus geen enkele verantwoording af te leggen over zijn assistenten. Hij mocht zelf weten wie hij inhuurde en hoeveel hij ze betaalde. Zo kon Fillon jarenlang zijn vrouw vorstelijk belonen, zonder dat er een haan naar kraaide. Misschien hij had niet eens het idee dat hij iets verkeerd deed. Hij maakte slechts gebruik van de voorrechten die het ambt hem bood.

De wet die Bayrou wilde verdedigen markeert een breuk met dit oude model. Afgevaardigden, burgemeesters en andere politici mogen nog maar drie keer achter elkaar gekozen worden. Voorbij is de tijd dat mensen decennialang burgemeester of afgevaardigde konden zijn. Voortaan zal het ook verboden zijn partners en andere familieleden in te huren. De wet maakt tevens een einde aan de 'parlementaire reserve', een jaarlijks potje van gemiddeld 130 duizend euro waaruit een afgevaardigde naar eigen inzicht cadeautjes kon uitdelen in zijn kiesdistrict, met alle risico's op cliëntelisme van dien.

Zo wil Macron breken met de feodale trekjes van de Franse politiek. Politiek is geen vak, zegt Macron, maar een tijdelijke missie van een burger die daarna weer terugkeert in de samenleving. Dat past ook bij de verwachtingen van de Fransen. In het afgelopen verkiezingsjaar rekenden ze genadeloos af met dinosaurussen als Sarkozy, Hollande, Juppé en Valls, met een politieke kaste die met het systeem vergroeid is geraakt. Ze wilden nieuw bloed, waarbij onervarenheid eerder als een voordeel dan als een nadeel werd gezien. De socialistische afgevaardigde Eduardo Rihan Cypel verloor zijn zetel aan een kandidaat van La République En Marche en zei dat Macron in zijn district net zo goed een nijlpaard kandidaat had kunnen stellen.

Een 'schone' politiek is niet alleen afhankelijk van wetgeving, maar ook van cultuur. In hoeverre worden misstappen getolereerd? Wat dat betreft sprak Le Monde in een hoofdredactioneel commentaar een gemengd oordeel uit over de manier waarop president Macron de eerste crisis in zijn regering heeft afgehandeld. Terecht hebben Bayrou en zijn collega-ministers van MoDem de regering verlaten, aldus de krant, evenals minister Ferrand van Territoriale Cohesie, die in opspraak raakte door een vastgoeddeal.

Maar de opgestapte minister Ferrand keert terug als fractievoorzitter in de Assemblée Nationale. Zijn collega De Sarnez wordt genoemd als fractievoorzitter van MoDem. 'Deze manier om van de Assemblée een onderneming te maken voor het recyclen van ministers in moeilijkheden is choquerend', aldus Le Monde. 'Het herstel van het vertrouwen in de politiek zou zich niet moeten beperken tot de ministerraad.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden