Kan de coalitie VVD, D66, CDA en ChristenUnie überhaupt wel tegenspoed verdragen?

De formatie komt eindelijk op stoom, maar na het uitlekken van het conceptakkoord over medisch-ethische onderwerpen is de knagende twijfel over het verstandshuwelijk weer terug. Vertrouwen deze partijen elkaar?

Gert-Jan Seegers en Alexander Pechtold op het Binnenhof na de formatiegesprekken met informateur Gerrit Zalm. Beeld anp
Gert-Jan Seegers en Alexander Pechtold op het Binnenhof na de formatiegesprekken met informateur Gerrit Zalm.Beeld anp

Gert-Jan Segers kreeg dinsdag na afloop van een hectische vergaderdag telkens dezelfde vraag voorgelegd: is het vertrouwen nu hersteld? De ChristenUnie-leider gebruikte veel woorden, maar een volmondig 'ja' kreeg hij niet over zijn lippen. 'We gaan verder', was de zuinige conclusie van de kleinste onderhandelingspartner aan tafel.

De beoogde coalitiegenoten van Segers reageerden laconieker. Heel vervelend dat er een vertrouwelijk conceptakkoord over medische-ethische onderwerpen is uitgelekt - 'we balen er allemaal van,' aldus CDA-leider Sybrand Buma - maar consequenties heeft het niet. 'Het onderlinge vertrouwen is goed,' meende Mark Rutte. 'Het lek kan overal vandaan komen,' zei Alexander Pechtold. 'Als er een keer iets niet zo goed gaat, lossen we dat op.'

Vervlogen optimisme

De sussende woorden konden niet verhullen dat het eerder breed geëtaleerde optimisme over de formatie voorlopig weer is vervlogen. Er is de afgelopen weken inhoudelijke voortgang geboekt - ook op een lastig terrein als klimaatbeleid - maar de twijfel blijft. Is deze coalitie ook bestand tegen tegenspoed?

Segers leek daar dinsdag bij het begin van de onderhandelingsdag niet volledig van overtuigd. De ontzetting over een publicatie in het AD viel van zijn gezicht af te lezen. Het artikel suggereerde dat hij meerdere principiële bezwaren heeft laten varen tijdens de onderhandelingen. Zo zou zijn besloten dat het nieuwe kabinet een initiatiefwet van D66 over stervensbegeleiding bij voltooid leven 'niet gaat tegenhouden', al moet er dan wel eerst aanvullend onderzoek komen.

Segers eiste tijdens de campagne juist dat het wetsvoorstel van tafel zou gaan. Er 'een vrije kwestie' van maken, zodat de Kamer zelf mag beslissen, was voor hem een brug te ver. 'Dan kan het gebeuren dat de Kamer een initiatiefwet aanneemt en ik dat in het kabinet moet uitvoeren. Sorry, dat kan ik niet.'

In het uitgelekte stuk zou verder staan dat de ChristenUnie gaat instemmen met een uitbreiding van de embryowet om artsen meer armslag te geven bij de selectie van embryo's in de strijd tegen ernstige erfelijke ziekten - een ander thema waartegen de partij zich verzette. Daarnaast zou er zijn afgesproken dat de coalitie straks 'adviezen van de Gezondheidsraad zwaarwegend' laat meewegen, ook al wil dat orgaan in de regel verder gaan dan de ChristenUnie.

Segers bestreed stellig dat er 'een deal' is en gebruikte aanvankelijk onheilspellende woorden om zijn onvrede over het 'zeer schadelijke' lekken van het stuk duidelijk te maken. 'Met een bezwaard gemoed' hervatte hij naar eigen zeggen de onderhandelingen. Op de vraag of het lekken ook het einde van de formatie kon betekenen, antwoordde hij: 'Dat weet ik niet.'

De gemoederen bekoelden later op de dag, maar dat er binnen de ChristenUnie nog argwaan bestaat, is wel duidelijk. Onbegrijpelijk is dat niet. Niemand binnen de partij is vergeten hoe Segers eerder in deze formatie op bruuske wijze buiten de deur werd gehouden door Pechtold. Tijdens een informeel gesprek in juni werd de ChristenUnie-leider overvallen door allerlei 'eisen vooraf'. Uiteindelijk concludeerden Pechtold en Segers dat verder praten geen zin had. Een coalitie met de ChristenUnie bleef volgens D66 'ongewenst'.

Alexander Pechtold (D66) verlaat het Johan de Witthuis na afloop van de formatiegesprekken met informateur Gerrit Zalm. Beeld ANP
Alexander Pechtold (D66) verlaat het Johan de Witthuis na afloop van de formatiegesprekken met informateur Gerrit Zalm.Beeld ANP

Pas na een tweede mislukte poging met GroenLinks mocht de ChristenUnie alsnog aanschuiven bij het 'motorblok' van VVD, CDA en D66. Om de kou uit te lucht te halen werd Segers door Pechtold eerst nog uitgenodigd voor een verzoeningsdiner bij een Indonesisch restaurant. Ook dat ging gepaard met een verrassing. Bij aankomst zag Segers tot zijn verbazing dat ook de parlementaire pers massaal was ingeseind.

Pechtold staat bekend als een politicus die succesvol heeft afgerekend met het voorheen nogal naïeve imago van D66. Als het moet, komt hij meedogenloos op voor de belangen van zijn partij. Ook Rutte en Buma lopen al jaren rond op het Binnenhof. Segers is daarmee vergeleken een relatieve nieuwkomer met weinig onderhandelingservaring. Met vijf zetels is hij ook nog eens de kleinste partij aan tafel. Dat maakt hem extra kwetsbaar als er vertrouwelijke onderhandelingsstukken uitlekken.

Segers weet ook dat er binnen zijn eigen partij nog twijfels zijn over kabinetsdeelname. De eerste keer dat de partij deelnam, aan het kabinet Balkenende IV in 2007, kwam de ChristenUnie als juniorpartner nooit uit de schaduw van de grote broers CDA en PvdA.

Dat gevaar dreigt weer. 'De positie is nu vele malen minder aantrekkelijk dan in 2007,' concludeerde ex-bewindspersoon Eimert van Middelkoop onlangs zelfs in de Volkskrant. 'Er is veel wat voor een minderheidskabinet pleit.'

VVD en CDA willen een minderheidskabinet juist ten koste van alles voorkomen. Ze zullen opgelucht vaststellen dat Segers na een formatiedag vol irritaties gewoon binnenboord blijft. Of daarmee ook het vertrouwen terug is, moet de komende weken blijken.

Lees meer over de formatie:

Rutte: formatie gaat door, ondanks Segers' woede over lek over medisch-ethische thema's

Premier Mark Rutte meent dat de onderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie geen blijvende schade hebben opgelopen door het uitlekken van een conceptakkoord over medisch-ethische thema's. 'Zoiets is nooit leuk, maar er worden geen onderlinge verwijten gemaakt. De verhoudingen zijn goed.'

Frans Weisglas: Maak haast met formatie en houd 'voltooid leven' erbuiten


Er is haast geboden bij de kabinetsformatie, betoogt oud-Kamervoorzitter Frans Weisglas (VVD). 'Dat kan door een beknopt regeerakkoord op hoofdlijnen te maken.' Medisch-ethische vraagstukken horen volgens hem niet in het regeerakkoord thuis.

De ChristenUnie: de ongrijpbaren van het Binnenhof

Een partij van alleszins redelijke politici; geen scherpslijpers, maar pragmatici en gedogers. Lees hier het profiel van de ChristenUnie terug. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden