Kampioen taakstraffen

Nergens worden misdrijven zo vaak met een taakstraf afgedaan als in Nederland. Er worden evenveel taak- als gevangenisstraffen uitgedeeld. Daarmee neemt ook het aantal mislukkingen toe....

Lusteloos aait Harry (60) met een staalborstel over de roestige nijptang. 'Heb totaal geen nut', monkelt hij vanonder zijn zwarte wenkbrauwen. 'Of ik er nou drie op een dag doe of dertig. Het maakt allemaal niets uit.' Harry is slager van beroep. Behalve op zijn vrije maandag. Dan doet hij een taakstraf. Oud gereedschap opknappen voor de derde wereld, kinderstoeltjes timmeren voor een crèche of onkruid wieden in de stad.

Nederland is kampioen taakstraffen. Nergens ter wereld worden misdrijven zo vaak afgedaan met een taakstraf als hier. Het aantal taakstraffen evenaart inmiddels het aantal gevangenisstraffen dat jaarlijks wordt opgelegd. De komende jaren blijft het aantal taakstraffen groeien, onder meer omdat steeds zwaardere vergrijpen met een taakstraf worden afgedaan. Tegelijkertijd stijgt ook het aantal mislukte taakstraffen. De uitvoering stelt de reclassering voor steeds meer hoofdbrekens. 'We zijn al blij als we voor alle dertigduizend gestraften een geschikte plek kunnen vinden', erkent directeur Sjef van Gennip van de reclassering.

'En het vergt steeds meer energie om de zwaardere gevallen in bedwang te houden.'

Voor de wietplantage die Harry in zijn huis had aangelegd, kreeg hij drie maanden cel of 120 uur taakstraf. Omgerekend is dat negentig dagen zitten of zeventien vrije maandagen taakstraf doen. Harry is blij dat het een taakstraf werd. Vooral omdat een gevangenisstraf van drie maanden hem zeker zijn baan als slager had gekost. En ach, die zeventien nutteloze maandagen komt hij wel door. Het meest wordt hij nog gekweld door de boete van 9000 euro die hij moet betalen. Zolang hij niet betaalt, blijft hij verstoken van gas en licht.

John (47), die in de werkplaats afvalhoutjes verzaagt, heeft de rechter bijna om een taakstraf gesmeekt nadat hij voor de zoveelste keer werd gepakt voor diefstal. 'Ik zit nu elke middag na het werk achter mijn biertje en blowtje. Kom daar in de gevangenis maar eens om. Daar wordt het ook steeds strenger. En daar moet je productie halen. Hier niet.'

Spijt hebben de meeste veroordeelden niet. Harry de wietteler heeft hooguit spijt dat hij gepakt is. André, een 37-jarige Hagenaar die een vriend na een ruzie met een buks beschoot en vijf keer doel raakte, toont evenmin berouw. 'Ik zou het zo weer doen', zegt André zonder aarzeling. 'Ik was bang. Ik moest mijn vrouw en kind beschermen.' En John, de beroepsdief? 'Ik zeg na elke taakstraf: tot ziens. Want van de bijstandsuitkering die ik krijg, kan ik niet leven.'

De reclassering krijgt steeds minder ruimte om Harry of André of John weer op het rechte pad te krijgen. Het oorspronkelijke doel van de taakstraf, een gedragsverandering bij de dader teweegbrengen, is geschrapt door de opeenvolgende kabinetten-Balkenende. Uit bezuinigingsoverwegingen. Maar ook omdat zo'n aanpak anno 2005 al snel soft wordt gevonden.

'We zijn heel ver afgedwaald van de ideale taakstraf', concludeert reclasseringsdirecteur Van Gennip. Begin jaren tachtig werd nog bij elk delict een passende straf gezocht. Een dief die een oud dametje van haar tasje had beroofd, zou met een straf in een verzorgingstehuis misschien tot inkeer komen. Een automobilist die dronken achter het stuur had gezeten, zou misschien tot nieuwe inzichten geraken na een taakstraf in een ziekenhuis.

Voor zulke overwegingen is, met de productieaantallen die de reclassering moet draaien, geen ruimte meer. Werkmeester Rob Engels, die toezicht houdt in de Haagse werkplaats waar Harry, André en John hun taakstraf uitvoeren, is er niet rouwig om. 'Vroeger namen we daders wel erg bij het handje. Een cursus hier, een training daar. Hulp bij schuldsanering. Hulp bij het zoeken naar onderdak. Die geitenwollensokkentijd is gelukkig voorbij.

Het gaat nu allemaal veel efficiënter.'

Daar komt nog iets bij, zegt directeur Van Gennip. 'Oorspronkelijk was de taakstraf alleen bedoeld voor delicten waar maximaal drie maanden gevangenisstraf op stond. Dat is opgerekt naar zes maanden. Dan heb je het over pittige misdrijven. Deze veroordeelden passen niet in de spoelkeuken van een verzorgingshuis. Die hebben stevig toezicht nodig. Dat kun je alleen organiseren in een groepsproject.'

In de duinen bij Kijkduin opereren de werkmeesters Piet Akkerman en Edson Raphaela. Ze hebben twaalf taakgestraften onder hun hoede die het natuurgebied moeten ontdoen van het rimpelroosje, een sterk woekerende rozensoort die alle andere begroeiing wegdrukt. Het zweet parelt sommige taakgestraften op het voorhoofd. Het rooien van de struiken is een behoorlijk taaie klus. Ontmoedigend werk ook, vinden de delinquenten, omdat het naar schatting dertig jaar zal kosten om het rimpelroosje uit de duinen te verjagen. Maar de zon schijnt en de sfeer is jolig. Tussen de bedrijven door wordt stevig gepaft. En als de vriendin van een van de delinquenten langskomt, maakt het stel even een praatje.

'Als je maar niet in de krant schrijft dat we in de watten gelegd worden', roept iemand.

'Taakstraf is heus geen eitje, wat de mensen ook allemaal beweren. Maar het is natuurlijk wel fijn dat we 's avonds naar huis kunnen', nuanceert hij. 'Ik ben blij dat mensen als ik toch nog een kans krijgen van justitie.' En zo denken de meesten erover. Als twee jongens te lang op hun spade leunen, maakt werkmeester Raphaela er, haast onhoorbaar, een opmerking over. Met trage bewegingen gaat het tweetal weer aan de slag. De werkmeesters zijn veelal ex-cipiers en ex-beveiligingsbeambten. Een stevig postuur schijnt ook wel handig te zijn, grijnst Raphaela.

Vorig jaar kwamen de groepswerkstraffen van de reclassering in opspraak. De werkmeesters zouden rommelen met de presentielijsten als delinquenten daarvoor betaalden. Er zou tijdens het werk geblowd en gedeald worden. Na een onafhankelijk onderzoek drukte de reclassering de geruchten de kop in. Van 'ernstige, structurele misstanden' was geen sprake. Maar de regels werden wel aangescherpt. De presentielijsten worden door het hoofdkantoor bijgehouden, zodat werkmeesters niet afgekocht kunnen worden.

Ook de controle op de projecten is verscherpt. Eric Bol, coördinator van de grotere projecten in de regio Den Haag, gaat tegenwoordig standaard elke week op bezoek bij de taakgestraften en hun werkmeesters. Daarnaast komt hij geregeld onverwacht op visite. Volgens Bol worden in zijn regio geen regels overtreden. 'Maar ik zeg nooit nooit. Waterdichte systemen bestaan niet. Zelfs de gevangenis is niet waterdicht.'

Bol waarschuwt dat de reclassering wat betreft de zwaarte van de gevallen aan de grens zit. 'Het moet echt niet gekker worden', vindt hij. Ook directeur Sjef van Gennip benadrukt dat het de reclassering steeds meer moeite kost de delinquenten in bedwang te houden. Werkmeester Akkerman haalt de schouders op. 'We moeten gewoon doen wat op ons bordje komt.'

Een taakstraf duurt maximaal 240 uur, waarmee oorspronkelijk een gevangenisstraf van drie maanden kon worden ontlopen. Inmiddels is dat opgerekt tot zes maanden. En het eind van dat proces is niet in zicht, meent de in de taakstraf gespecialiseerde Tilburgse strafrechthoogleraar Van Kalmthout. 'De wet maakt het nu mogelijk iemand te veroordelen tot 240 uur taakstraf, plus een voorwaardelijke gevangenisstraf van een halfjaar, plus de tijd die hij al in voorarrest zat. In zo'n geval kunnen misdrijven waarvoor anders twaalf tot achttien maanden gevangenisstraf zou zijn opgelegd, worden afgedaan met een taakstraf. Dat gaat mij eigenlijk te ver, want de maximumduur van 240 uur voor een taakstraf is in Nederland een onwrikbaar gegeven. Helaas.'

De kantine van de werkplaats van de reclassering wordt gedweild door een dame uit Curaçao, ook een taakgestrafte. Ze is veroordeeld voor uitkeringsfraude. Behalve een taakstraf kreeg ze een geldboete opgelegd van 12 duizend euro: precies het bedrag dat ze ten onrechte aan uitkeringsgeld ontving. Moreel is het haar allemaal niet aan te rekenen, vindt ze. Want ze had het geld van de uitkeringsfraude hard nodig om haar armlastige moeder in Curaçao te ondersteunen. De rechter veroordeelde haar tot een taakstraf in een verpleeghuis, maar dat mislukte. 'Daar moest ik zo hard werken. Echt niet normaal hoor. Ze lieten je daar echt wel voelen dat je een straf moest ondergaan.' Na een 'misverstand' over haar werktijden wilde het verpleeghuis haar niet meer terug. Haar zaak werd terugverwezen naar justitie.

Een deel van de taakstraffen mislukt. Ruim 13 procent wordt voortijdig afgebroken. Volgens de reclassering is dat nog altijd een 'aanvaardbaar' aantal mislukkingen. Hoogleraar Van Kalmthout ziet het anders. 'De reclassering telt niet mee dat ook nog eens 13 procent van de veroordeelden helemaal niet op komt dagen. Al met al mislukt dus ruim een kwart van de taakstraffen. Dat is te veel.' De reclassering vindt Van Kalmthout te somber en meldt dat 10 procent van de taakstraffen mislukt.

De Curaçaose dame moest opnieuw voor de rechter komen nadat ze haar taakstraf in het verpleeghuis niet had volbracht. De rechter besloot dat ze haar taakstraf elders moest voortzetten. Zo hoort het officieel ook te gaan, maar er zijn steeds meer aanwijzingen dat taakgestraften die hun straf niet uitdienen, alsnog vrijuit gaan. Justitie zou domweg geen tijd hebben al deze mensen opnieuw voor te geleiden en alsnog een gevangenisstraf of nieuwe taakstraf op te leggen. 'Wij gaan nu zelf onderzoeken hoe vaak dat gebeurt. Want zonder zo'n stok achter de deur ondergraaf je het systeem van de taakstraf', meent Van Gennip.

Dat neemt niet weg dat de taakstraf niet meer weg te denken is uit Nederland. Want taakstraffen zijn goedkoop. Een gevangene kost de samenleving 295 euro per dag. Een taakgestrafte kost 72 euro. Taakgestraften vallen minder vaak terug in crimineel gedrag dan bajesklanten. En een taakstraf treft alleen de dader, terwijl een gevangenisstraf ook hard aankomt bij vrouw en kinderen.

In de Haagse duinen worstelen de taakgestraften met de wortels van het rimpelroosje. Honderden hectaren duingebied zijn overwoekerd met de stekelige plant. Maar Bas heeft vrede met zijn lot. 'Vroeger wist ik niet eens dat dit hier bestond. Nu ga ik hier bijna elk weekend wandelen met mijn vriendin en mijn hond. Dat is beter dan de bajes.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden