Kampense visrokerij moet weg

De vis werd er schoongemaakt, gepekeld, gespoeld en gerookt. Maar nu is het tijd voor ‘Manhattan aan de IJssel’...

Voor vier woontorens is plaats genoeg aan de IJssel, maar de vijfde stuit op een obstakel: de visrokerij – op het oog niet meer dan een huis met een rommelige schuur.

De woontorens moeten de toefjes worden op de slagroomtaart van projectontwikkelaar Mateboer, die een nieuwe wijk bouwt op het oude industrieterrein van Berk Kampen (van de BK-pannen) vlak achter de dijk.

Vooruitgang
Het pandje blokkeert als het ware de vooruitgang van Kampen. Maar moet de oudste rokerij van het land daarom weg? De gemeente, eigenaar Mateboer en het Gelders Genootschap vinden van wel. Stichting Vischrookerij Van Heerde en Reumer meent van niet.

Juist niet. ‘De visrokerij is echt het laatste restje dat over is van de glorierijke geschiedenis van de visserij in Kampen’, zegt voorzitter Berry Zandbergen, ook initiatiefnemer van de Stichting tot behoud van Kamper botters. ‘Elburg en Spakenburg zijn veel zuiniger op hun geschiedenis. Omdat alles al weg is, moet de rokerij juist blijven staan.’

De stichting is van plan om van het woonhuis, de rokerij en haringinleggerij een buurtmuseum te maken om zo het verhaal te vertellen van de zeilende visvangst en de ambachtelijke verwerking. ‘Op een stoere botter mee visvangen en daarna de vis schoonmaken, pekelen, spoelen, aan speten rijgen en in ‘de hangen’ op smeulend vuur roken. Dat kan hier straks weer.’

Buurtmuseum
Het museum moet als buurtmuseum ook de herinnering aan het oude Brunnepe levend houden. De vissers werden 150 jaar geleden met z’n allen om veiligheidsredenen van het eiland Schokland geëvacueerd naar deze wijk.

Maar in het bestemmingsplan van de gemeente is al een streep door de visrokerij gezet. Dat ze er nog staat, is te danken aan de Raad van State die het gemeentebestuur op de vingers tikte: er is niet goed nagedacht over de waarde.

Wordt het industrieel erfgoed langzamerhand gekoesterd, voor de kleinschalige ambachtelijke nijverheid is het nog lang niet zover. Zandbergen: ‘Als de rokerij nu een hoog aaibaarheidsgehalte zou hebben, maar het is een puur functioneel pandje.’

Kwaliteit
Maar dat is, volgens Ronald Stenvert van het Bureau voor bouwhistorie en architectuurgeschiedenis, juist de kwaliteit. Vergeleken met de drie rokerijen die een beschermde status genieten, is dit pandje ouder, gelaagder en interessanter, beweert hij met grote stelligheid. Aan elke uitbreiding en verandering lees je direct het economische tij af.

Dus zit Kampen sinds de uitspraak van de Raad van State met ‘de bouwval’ in zijn maag. Het is: de vijfde woontoren schrappen of de visrokerij verplaatsen. De gemeente kan niet meer om het gebouwtje heen.

Ondertussen is het opletten geblazen, zegt Berry Zandbergen. ‘Voordat je het weet, glipt de geschiedenis van Kampen door je vingers.’ Al eerder gingen op het Berkterrein de mooiste panden in vlammen op. En iedereen herinnert zich de reusachtige plataan, waarin ten behoeve van de eerste woontoren zonder pardon de zaag werd gezet. ‘Rijkswaterstaat had nog zo netjes de dijk om de boom gelegd’, schildert Zandbergen de context. De bottervissers hebben het hardnekkige gevoel tegen een onzichtbare macht te vechten.

Replica
Hun ludieke acties zijn mooie schouwspelen. De gebouwde replica van de visrokerij is een welkom attribuut op Kamper feesten. De grote paling die ze als een Chinese draak meenamen naar de nieuwjaarsbijeenkomst oogstte bewondering. De cd met vissersliederen wordt door het hele café meegezongen. Maar in wezen ‘laat bijna iedereen ons in de steek’, zegt Zandbergen.

Niet dat de inwoners achter het plan van de woontorens aan de dijk staan. Het ‘Manhattan aan de IJssel’ verpest het monumentale gezicht van Kampen, vindt menigeen. Het was alleen besloten voordat iemand er erg in had.

Vingers wijzen in de richting van aannemer Mateboer. Maar wat kun je hem verwijten, vraagt voormalig raadslid Edy Prick (GroenLinks). ‘Uit de macht van de projectontwikkelaar kan de onmacht van het gemeentebestuur worden opgemaakt.’

Een goed bestuur houdt de touwtjes in handen. Wanneer, zoals in dit geval, een aannemer eigenaar van de grond, projectontwikkelaar én saneerder van het terrein is, ‘ga je nat’, meent hij.

Landmark
Bij de eerste ‘visie’ van de toenmalige Rijksbouwmeester Wytze Patijn was Prick nog gecharmeerd. ‘Het had wel wat: een woontoren als landmark, en in ruil daarvoor veel meer laagbouw en behoud van industrieel erfgoed.’ Kort daarna werd het prestigieuze architectenbureau ingeruild voor ‘een goedkopere lokalo die alleen vierkante meters moest maken’.

Volgens Cees Spanjer, hoofd projectontwikkeling van Mateboer, is het altijd de bedoeling geweest dat er vijf woontorens zouden komen. ‘En de architect heeft precies uitgevoerd wat Patijn adviseerde.’

De Erfgoedinspectie die toeziet op naleving van de Monumentenwet is niet zo te spreken over Kampen en heeft de stad al vaker op de vingers getikt over de omgang met het erfgoed. ‘De cultuurhistorische waarden van het beschermde gezicht worden in Kampen bij de planbehandeling niet gehanteerd als richtinggevend’, schreef zij in december vorig jaar in een inspectierapport.

De projectontwikkelaars hebben het voor het zeggen in Kampen, constateert de inspectie onomwonden. ‘Bij bouwprojecten is er sprake van onvoldoende balans tussen de economische belangen van de projectontwikkelaar en het belang van de cultuurhistorische waarden. De consequentie daarvan is dat vaak het plan van de projectontwikkelaar wordt gevolgd.’

Visrokerij, Kampen (Raymond Rutting / de Volkskrant)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden