Kamers vol dromen van vreemden

Met het verschijnen van Heb medelijden, tijd zijn er binnen het tijdsbestek van drie jaar twee serieuze bloemlezingen uit de Poolse poëzie van de 20ste eeuw in het Nederlands beschikbaar gekomen....

Twee bloemlezingen uit een literatuur die tamelijk ver van ons af staat en dan ook nog uit de poëzie (het Poolse proza komt er in Nederland bekaaid af), is dat niet wat overdreven? Is hier sprake van hobbyisme of desnoods exotisme, of wettigt de inhoud de weelde?

Tot tweemaal toe werd een Poolse dichter in de afgelopen kwarteeuw onderscheiden met de Nobelprijs voor Literatuur, Czeslaw Milosz in 1980 en Wislawa Szymborska in 1996. Met gemak en met evenveel recht had het Nobelprijs-comité in dezelfde periode nog ten minste drie andere Poolse dichters voor die eer kunnen aanwijzen, drie van wie er twee nog in leven zijn. De ook in Nederland zeer bekend geworden – en schaamteloos geïmiteerde – Zbigniew Herbert is sinds vijf jaar niet meer onder de levenden, maar Tadeusz Rózewicz is er nog en Adam Zagajewski is zelfs nog vrij jong (hij is van 1945). Van alledrie laat het werk zich als het om de kwaliteit gaat moeiteloos vergelijken met dat van Milosz en Szymborska.

De Poolse poëzie van vooral de tweede helft van de 20ste eeuw is van een uitzonderlijke rijkdom. Beide bloemlezingen laten zien dat, behalve deze vijf grootheden, er ten minste tien andere Poolse dichters zijn wier werk het verdient in bredere kring gelezen te worden.

Heb medelijden, tijd is chronologisch van opzet en anekdotisch van toon. Lesman heeft onmiskenbaar een voorkeur voor direct toegankelijke, bijna rapporterende poëzie. Dat is het best te zien aan de gedichten die hij koos van dichters van wie elders aanzienlijk meer werk in het Nederlands beschikbaar is, Milosz, Herbert, Szymborska en Zagajewski voorop. Van Szymbors-ka nam hij bijvoorbeeld 'De twee apen van Breugel' en 'Een onverwachte ontmoeting' op, en liet hij die wonderlijke mengelingen van wroeten en bespiegelen waar zij zo goed in is, buiten zijn selectie.

Daar is niets op tegen, zeker zolang er in andere uitgaven een bredere selectie van zo'n dichter voorhanden is. Ontbreekt die, dan ga je je afvragen of de keuze representatief is. Laat het werk van Anna Swirszczynska zich met dat van Szymborska vergelijken, of is het inderdaad beperkter van ambitie? Van haar vertaalde Lesman onder meer het schitterende 'Morgen gaan ze in me snijden' ('Ik lig in een chirurgische kliniek in Krakow,/morgen/gaan ze in me snijden'), een inderhaast vervaardigd en laconiek testament. Net als de andere gedichten die hij van haar opnam is het alledaags en constaterend. Dat maakt haar verwant aan Szymborska, maar de vraag is of die verwantschap zich daartoe beperkt.

Die uitdrukkelijke voorkeur van de vertaler en samensteller laat zich eveneens goed aflezen aan het werk van Zagajewski dat hij opnam, zes gedichten met een sterk verhalend karakter. Alleen wie die naast de bundel met vertaalde poëzie van Zagajewski legt die Gerard Rasch tegelijkertijd deed verschijnen, Mystiek voor beginners, ziet in welke context het werk van de dichter Zagajewski als poëtische verteller staat. Die bundel is een zeer aanzienlijke uitbreiding en herziening van de selectie uit Zagajewski's werk die Rasch vijf jaar geleden al eens maakte en die als gelegenheidsuitgave verscheen toen Zagajewski in Tilburg de Nexus-lezing kwam houden.

Zonder enige twijfel bevat Mystiek voor beginners de mooiste vertaalde contemporaine poëzie die dit jaar in het Nederlands is verschenen, want Zagajewski is een groot dichter. 'Alleen in schoonheid geschapen/door vreemden is troost', schrijft Zagajewski, 'in muziek,/in gedichten geschreven door anderen.' Dat geldt dan bij uitstek voor zijn eigen gedichten, lange verzen, veelal, die laveren tussen de litanie en de beschouwing. De grootsheid zit in de schijnbaar moeiteloze symbiose tussen denken en voelen, tussen kijken en oordelen.

In de 'Ode aan de veelheid', bijvoorbeeld, een opsomming van tegendelen die beoogt het unieke uit de overweldigende hoeveelheid indrukken en opvattingen te destilleren. 'Wie de krankzinnige loop van de poëzie/eenmaal kent, zal nooit meer de stenen rust/van de familieroman ondervinden,/waar elk hoofdstuk het nest van een/generatie is.' Zo gaat dat door, tientallen regels lang, grillig en concreet, dansend met een hoofd vol beelden en herinneringen, chagrijn en plezier. 'Wie eenmaal de ironie/heeft ontmoet, zal proesten van het lachen/bij het exposé van een profeet', of, ook niet gering, 'Wie eenmaal/heeft gezwegen, zal bij het dessert niet willen/praten, wie is getroffen door de schok/van de liefde, keert met een ander gezicht/terug naar zijn boeken.'

In die lange verzen is Zagajewski op zijn best; hij is een dichter die de ruimte nodig heeft. 'Vertrekken naar Lwow', is er zo een, of 'De late Beethoven'. Ze doen denken aan het werk van de Zweedse dichter Lars Gustafsson, omdat ze eenzelfde gemakkelijk mengsel van meeslependheid en korzeligheid bevatten.

Zagajewski heeft een aantal keren over Nederland geschreven. Net als Zbigniew Herbert bleef zijn dichtersoog haken aan de schilders van de Gouden Eeuw, en in 'De schilders van Holland' en in 'Het meisje van Vermeer' lezen we het product daarvan. 'Zeg me schilders van Holland, wat er gebeurt/wanneer de appel is geschild, de zijde dof geworden,/wanneer alle kleuren koud zijn.' – want tegenover de 17deeeuwse Hollandse Lebensbejahung staat de 20ste-eeuwse Poolse scepsis. Daar laat hij het niet bij: in 'Het vliegveld van Amsterdam' ('die gangen zonder woningen,/wachtkamers vol dromen van vreemden,/door ongeluk bevlekt') is het huidige Nederland zijn aanleiding. Bij mijn weten heeft niemand eerder in Schiphol de kiem voor een gedicht gevonden, zeker niet voor zo'n gedicht.

Wat een weldaad dat er nu een hele bundel in zo'n Nederlandse vertaling van hem voorhanden is. Eigenlijk is het spijtig dat Rasch de Nijhoff-prijs voor vertalingen al eens gehad heeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden