vijf vragen

Kamerleden spraken met een nepversie van stafchef van Navalny: deepfake of dubbelganger?

Nederlandse parlementariërs hebben woensdag via video een gesprek gevoerd met een nepversie van de stafchef van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny. Een deepfake, zegt deze stafchef zelf. Zijn deepfakes tegenwoordig echt zo goed? En vooral: weten we wel zeker dat het een deepfake is?

De echte Volkov (links) en de nepversie van de Zoom-call (rechts). Beeld Facebook
De echte Volkov (links) en de nepversie van de Zoom-call (rechts).Beeld Facebook

Wat is er aan de hand?

‘Welkom in het deepfake-tijdperk’, stelt Leonid Volkov, de rechterhand van oppositieleider Navalny, in een Facebook-verklaring. Diverse Europese politici hebben de laatste tijd gesprekken gevoerd met een nepversie van hem – Volkov ziet geen verschil met zijn eigen gezicht. Zijn nepversie dook op in een Zoom-vergadering met politici uit de Baltische Staten en het Verenigd Koninkrijk. Daarna werd duidelijk dat ook Nederlandse Kamerleden zijn genept. Het gesprek is gevoerd ‘met iemand die zich voordeed als hem’, aldus de Kamergriffie vrijdag tegenover de Volkskrant. De Kamercommissie van de Baltische staten is net als Volkov overtuigd dat de nep-Volkov geen persoon is van vlees en bloed, maar is gefabriceerd door kunstmatige intelligentie. Een deepfake dus. Ook de Letse tv-zender LTV, die een Zoom-interview had met ‘Volkov’, komt tot die conclusie.

Wat zijn deepfakes?

Deepfake-technologie maakt het mogelijk een gezicht in een video te vervangen door een ander gezicht. Na training met grote hoeveelheden foto’s en video’s van gezichten weten computerprogramma’s precies hoe gezichten in elkaar zitten, waardoor ze levensechte mimiek kunnen simuleren. In 2017 kreeg de technologie bekendheid bij het grote publiek, toen op het forum Reddit pornofilmpjes verschenen waarin de gezichten van beroemdheden op de lichamen van pornosterren waren geplakt.

Dat was nog het werk van vaardige nerds, inmiddels kan iedereen zelf deepfakes maken met appjes zoals Avatarify, Wombo of Reface. Hiermee is het bijvoorbeeld mogelijk om wijlen koningin Wilhelmina het liedje Never Gonna Give You Up van Rick Astley te laten zingen. Daar is niet meer voor nodig dan één foto van Wilhelmina. Het resultaat is vooral lollig.

Hoe is het in het geval van Volkov gedaan?

Dat is nu de grote vraag. Deepfake-expert Jarno Duursma liet vrijdag, na berichtgeving in The Guardian, aan de Volkskrant weten bijzonder onder de indruk te zijn als inderdaad sprake is van een deepfake. Dit omdat het tijdens een live videogesprek gebeurde, maar ook omdat Volkov een baard heeft, iets waarmee deepfakes tot nu toe moeilijk konden omgaan. Geen huis-tuin-en-keukenwerk, aldus Duursma, maar het werk van experts.

Maar Theo Gevers, hoogleraar computer vision aan de Universiteit van Amsterdam, heeft twijfels. ‘Zonder de video kunnen we niets met zekerheid zeggen. We kunnen nu alleen afgaan op het screenshot uit het gesprek dat door die Letse politicus is gedeeld.’ En puur op basis van die foto kan Gevers niet zeggen dat het een deepfake is, ook al denkt het slachtoffer Volkov dat zelf wel. Sterker nog: ‘Dit lijkt een echte persoon’, stelt Gevers. Dit zou betekenen dat de parlementariërs hebben gesproken met een dubbelganger van Volkov.

Is het dan zo lastig te zeggen?

Zonder de video wel, maar met bewegende beelden is voor experts als Gevers wel degelijk vrij snel te zien of er sprake is van een deepfake. Hij kijkt dan naar mondbewegingen of naar de contouren van het haar. Verder is er detectiesoftware op de markt die veel beter dan mensen kan herkennen of beelden nep zijn of niet. Ook Gevers zelf maakt dat soort software. Deze kan bovendien aangeven met wat voor deepfake-techniek de beelden zijn gemaakt.

Wat kunnen politici zelf doen?

Iedereen moet een gezonde dosis achterdocht hebben, stelt Gevers. En je kunt ook trucjes toepassen: ‘Vraag bijvoorbeeld of je gesprekspartner een rondje draait of zijn hand door het haar haalt. Of grijnst. Dan haal je het er echt wel uit.’

Het probleem is dat we in een periode komen die door kenners als post-reality wordt aangeduid en waarbij er totale verwarring is over wat echt is en wat niet. Dat ziet ook Gevers nu gebeuren: ‘Er is grote stress en mensen reageren overspannen.’

Een voorbeeld hiervan is de recente video van Mark Rutte waarin hij auteur Lykele Muus aanraadt op date te gaan. Deepfake, was de conclusie van velen, waarop Muus de video offline haalde. Maar de video bleek echt. En dat zou ook met Volkov het geval kunnen zijn, sluit Gevers niet uit. Zonder de video gezien te hebben is slechts één ding zeker: de Nederlandse Kamerleden zijn, net als hun collega's uit de Baltische Staten en het Verenigd Koninkrijk, gefopt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden