Kameraad duwt kunst opzij

Het Holland Festival wijdde vier dagen aan de Italiaanse componist, communist en utopist Luigi Nono. Hoewel zijn stukken soms betoveren, schreeuwen ze ook om gum en schaar.

Holland Festival, Luigi Nono: Trilogie van het sublieme

Amsterdam, Westergasfabriek, 19/6 en 21/6

Op het Holland Festival kropen we in het hoofd van de Italiaanse componist Luigi Nono. Zo voelde het tenminste, onder het industriële schedelgewelf van de Amsterdamse Westergas-fabriek. Een steigerbouwer had er platforms gemaakt voor een kleine honderd musici. Voor, achter, aan de zijkant, hoog en laag: van alle kanten kwamen de klanken in Nono's magnum opus Prometeo.


Vier dagen trok het Holland Festival uit voor zijn meest prestigieuze evenement: een portret schetsen van Luigi Nono (1924-1990), de componist, communist en utopist die het in z'n hoofd had gezet onze manier van luisteren voorgoed te veranderen.


Na twee van de drie concertavonden kon de festivalambitie geslaagd worden genoemd. Het portret was helder, zij het dat er een tragisch randje omheen zat. Elke compositie van Luigi Nono mag dan minstens één betoverend moment bevatten, elk stuk smeekt tevens om gum en schaar.


Een kleine tentoonstelling die was ingericht door Nono's weduwe Nuria verschafte inzicht in de problematiek. Ontwapenende foto's hingen er. Luigi verliefd op Nuria, een dochter van de muziekrevolutionair Arnold Schönberg. Nono op zomercursus in Darmstadt, het avant-gardenest waar hij met collega-stoottroepers als Stockhausen en Boulez plannen smeedde om de koers van de westerse kunstmuziek definitief te verleggen.


En dan opeens een citaat dat Nono's tragiek ten volle blootlegt. Hoewel zijn muziek voor veel mensen ongebruikelijk is, schrijft de componist, rekent hij op hun intelligentie, verbeeldingskracht en betrokkenheid. 'Ik geloof dat ze mijn muziek niet alleen spoedig zullen begrijpen, maar ook dat die hen zal stimuleren de huidige maatschappij te veranderen.'


Die droom, weten wij, is nooit verwezenlijkt. Precies op dit punt, waar de communist zich met brede schouders naar voren duwt, laat de componist zich opzij zetten. Hoe kameraad Nono de kunstenaar Nono in de weg zit, maakt dit Holland Festival pijnlijk duidelijk.


Je hoort het in Non consumiamo Marx, een tape-compositie uit 1969. Alsof er een tijdcapsule openbarst: protest, rumoer, nieuwsflarden en megafoonstemmen worden via acht sporen uitgestrooid over het publiek. Het stuk is opvallend onmuzikaal en tijdslurpend. Hoogdravend zinspeelt het op de band tussen revolutie en liefde.


Misschien moet je Luigi Nono hebben gekend om over zulke bezwaren heen te stappen. Dirigent Ingo Metzmacher, de motor achter de programmering, liep de componist als jongmaatje tegen het lijf. Hij zag een man die van buiten kwam, uit de wildernis, uit de vrijheid. 'Geheimzinnigheid omhulde hem.'


In de Westergasfabriek deed Metzmacher Il canto sospeso uit de doeken, een werk voor zangsolisten, koor en orkest uit 1956. Nono trok het op rond briefcitaten van ter dood veroordeelde verzetsmensen. Duizelingwekkend moment: hoe een koorsopraan van Cappella Amsterdam fenomenaal gloeide op de woorden 'vaarwel moeder, jouw dochter Ljubka verdwijnt in de vochtige aarde.'


Toch kreeg zelfs Metzmacher enkele ongemakkelijke observaties niet weggepoetst. Dat de jonge Nono een matig begaafde koorcomponist was, bijvoorbeeld. Of dat hij dunne muzikale ideeën tot vervelens toe kon uitwalsen, zoals pathetisch gedonder op een pauk.


In zijn latere werk was Nono zo verstandig zich te concentreren op zijn authentieke talent: klanken plaatsen aan de rand van stilte. Violist Irvine Arditti gaf er een fraai staaltje van weg in La lontananza nostalgica utopica futura (1988). Ook Nono's andere kracht manifesteerde zich in dit stuk: fijnzinnige vervloeiingen creëren tussen live gespeelde muziek en klanken op tape.


Maar je moest tot de Nono-believers behoren om de tweeënhalf uur van Prometeo zonder zuchten uit te zitten. 'Tragedie van het luisteren', luidt de ongewild rake ondertitel van dit klankvisioen. Verre stemmen, een eenzame viooltoon, een blazer die in doodsnood piept: het was te interessant om saai te zijn, maar te eenvormig om voor te capituleren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden