Kamer moet controlefunctie bij wapenaankopen versterken

In de strijd om orders richt de wapenindustrie zich via tussenpersonen op het ministerie van Defensie en Kamerleden. Frans Timmermans en Gerrit Valk pleiten voor meer transparantie als middel tegen de schijn van belangenverstrengeling....

ER zijn weinig terreinen denkbaar waar Kamerleden zo direct worden geconfronteerd met concrete industriebelangen als op het gebied van de aanschaf van defensiematerieel. De belangen voor de betrokken industrieën om orders in de wacht te slepen zijn groot, gelet op de enorme bedragen die ermee zijn gemoeid. Zo kosten de nieuwe helikopters voor de marine meer dan anderhalf miljard gulden en schaft de landmacht in de komende jaren voor meer dan drie miljard gulden nieuwe pantservoertuigen aan, terwijl de luchtmacht voorziet dat de opvolger van de F-16 de belastingbetaler de lieve som van tussen twaalf en veertien miljard gulden gaat kosten. Ettelijke miljarden meer dan een megaproject als de Betuwelijn.

Het wekt dan ook geen verbazing dat de betrokken industrieën alles uit de kast proberen te halen om orders te verwerven. Natuurlijk richten hun activiteiten zich in de eerste plaats op het ministerie van Defensie, maar ook de Tweede Kamer wordt actief bewerkt in de strijd om de orders. Dit laatste kan in de vorm van schriftelijke informatie, het verzoek om een gesprek met de Kamercommissie, dan wel door het aanbod van een werkbezoek van de Kamer aan de betrokken bedrijven.

Activiteiten kortom, die zich in alle openheid afspelen. Daarnaast zijn er talrijke rechtstreekse contacten tussen de industrie en individuele Kamerleden, waarbij de industrie niet zelden gebruik maakt van mensen of bureaus, die van het onderhouden van dergelijke contacten hun beroep hebben gemaakt, de vaak genoemde wapenlobby.

Het staat als een paal boven water dat het hele proces waarbij Defensie materieel aanschaft niet meer van deze tijd is en dringend toe is aan revisie; wij wachten met smart op de toegezegde voorstellen van het Kabinet. Ondertussen kan de Kamer wel haar eigen handelen al onder de loep nemen.

Tijdens het debat over de vervanging van pantservoertuigen spraken sommige Kamerleden met warmte over het product van de door Defensie afgewezen aanbieder RDM. Een voorbeeld van een succesvol gevoerde lobby, die er zelfs toe leidde dat één Kamerlid er zijn verbazing over uitsprak dat hij niet was benaderd door de betrokken industrie. Minder amusant was de gang van zaken rond de aanschaf van de NH-90 helikopter, als vervanger van de verouderde Lynx van de marine.

Tijdens dat debat bleken Kamerleden opeens over vertrouwelijke informatie te beschikken die vanuit het ministerie van Defensie was gelekt naar een concurrerende aanbieder. Staatssecretaris Van Hoof reageerde woedend, omdat het natuurlijk onacceptabel is dat ambtenaren op deze wijze hun eigen departementsleiding proberen te dwarsbomen. Een door hem ingesteld justitieel onderzoek naar het lek leverde, zoals verwacht, niets op.

De lobby ging toen zelfs zover dat bij de schriftelijke voorbereiding van het debat Kamerleden op maat en op iedere woordvoerder afzonderlijk toegesneden schriftelijke vragen ter indiening kregen aangereikt - met de hand bezorgd door een oud-Kamerlid. Het doel was het product van de concurrent, de NH-90, onderuit te halen. Een enkel Kamerlid kon het gemak van het zo indienen van vragen overigens niet weerstaan.

Hiermee is niet gezegd dat er sprake zou zijn van onoirbaar handelen. Voor zover ons bekend kunnen de individuele contacten van Kamerleden met de defensie-industrie de toets der kritiek doorstaan. Toch zou de Kamer zich op haar optreden moeten bezinnen. Want de geringste suggestie dat zaken zich afspelen die het daglicht niet kunnen verdragen, maakt het besluitvormingsproces kwetsbaar en tast de geloofwaardigheid aan van alle partijen, de Kamerleden incluis. Onze conclusie is dat het proces transparanter kan en moet worden.

Het makkelijkste zou zijn om af te spreken dat contacten met de defensie-industrie alleen in het kader van de voltallige Kamercommissie plaatsvinden. Dat zou betekenen dat individuele lobby's worden afgewezen. Al eerder is gebleken dat daarvoor in de Kamer niet veel steun valt te vinden: een eigen netwerk en dus een eigen bron van informatie wordt door ieder Kamerlid altijd erg op prijs gesteld.

Wenselijk en mogelijk haalbaar is wel de instelling van een openbaar register, waarin aantekening wordt gehouden van contacten die Kamerleden hebben met vertegenwoordigers van de defensie-industrie. Op basis van vrijwilligheid worden deze contacten dan geregistreerd, zoals dat ook gebeurt met nevenfuncties en buitenlandse reizen van Kamerleden. Transparantie als middel tegen de schijn van belangenverstrengeling.

Maar de Kamer moet ook haar controlefunctie versterken door toe te werken naar de oprichting een Adviesraad voor Defensieaangelegenheden. Zo'n Raad moet ook in staat zijn om te adviseren bij materieelaankopen en desgewenst een contra-expertise uit te voeren. Op dit gebied heeft de Kamercommissie voor Defensie de eerste stappen al gezet: een onafhankelijk Brits instituut weegt voor de Kamer de diverse alternatieven voor de vervanging van de F-16. Als Defensieadviesraad zien wij overigens geen taak weggelegd voor de al bestaande Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV).

In een recente ontmoeting met de Kamer lieten de vertegenwoordigers van de AIV ons namelijk duidelijk blijken, geen trek te hebben in concrete advisering op defensieterreinen. Dit werd gezien als te basaal. Het is nu eenmaal intellectueel veel aantrekkelijker om te adviseren over onderwerpen als de toekomst van de transatlantische verhoudingen en andere hooggestemde idealen dan over personeelswerving, aanschaf materieel of andere meer aardse defensieperikelen. Voor ons is echter de behoefte aan advisering op dergelijke concrete gebieden wel groot, als bouwsteen voor een betere parlementaire controle.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden