Analyse

Kamer kan demissionair premier wel wegsturen, maar daarmee is Mark Rutte nog niet weg

Demissionair premier Mark Rutte hangt een motie van wantrouwen boven het hoofd: ‘De Kamer, gehoord de beraadslaging, zegt het vertrouwen in de minister-president op.’ Wat als deze motie van PVV-leider Geert Wilders wordt aangenomen?

Mark Rutte (VVD) in de Tweede Kamer tijdens een debat over de mislukte formatieverkenning. Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) in de Tweede Kamer tijdens een debat over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP

Bijzonder aan deze situatie is dat het kabinet, inclusief de premier, al sinds 15 januari demissionair is. Het ontslag van het kabinet is na de toeslagenaffaire aangeboden aan de koning, die het ‘in overweging’ heeft genomen. De koning vroeg de ministers en staatssecretarissen in het landsbelang hun werkzaamheden voort te zetten, omdat al nieuwe verkiezingen op de agenda stonden. Alleen Eric Wiebes, minister van Economische Zaken (VVD), kreeg op eigen verzoek onmiddellijk ontslag.

Als de motie wordt aangenomen, zal Rutte ontslag vragen bij de koning. Als demissionair premier wordt hij dan vermoedelijk vervangen door iemand anders uit het kabinet. Dat kan een van de drie vicepremiers zijn, maar daaraan kleven bezwaren. Hugo de Jonge (CDA) is zwaar belast met de coronabestrijding en Kajsa Ollongren (D66) is na de mislukte verkenning vermoedelijk hiervoor niet in beeld. Dan blijft de derde vicepremier, Carola Schouten (ChristenUnie), over. Maar iemand van de kleinste fractie is niet waarschijnlijk.

Andere minister als premier

Eerder komt een andere VVD-minister in aanmerking om tijdelijk voorzitter van de ministerraad te zijn. Die partij was en is immers de grootste. Maar ook Tamara van Ark, minister voor Medische Zorg en nummer 2 op de VVD-lijst, is door haar rol als verkenner in een moeilijke dubbelrol terechtgekomen. Dan zou Stef Blok (Buitenlandse Zaken) uit het oogpunt van anciënniteit kunnen inspringen. De partij heeft verder nog Cora van Nieuwenhuizen, Sander Dekker en Bas van ’t Wout als ministers in het demissionaire kabinet. In theorie is het zelfs mogelijk iemand van buiten voor dit karwei in het kabinet te trekken.

Het wegsturen van de premier betekent nog niet automatisch het einde van Mark Rutte op het Binnenhof. Hij is twee weken geleden als lijsttrekker van de grootste partij in de Kamer gekozen. Hij heeft de komende vier jaar een eigen mandaat als volksvertegenwoordiger. Tijdens het debat zit hij donderdag in de Kamerbankjes, niet in het ministersvak.

Fractieleider

Als VVD-fractieleider kan hij niet door de Kamer worden weggestuurd. Dat kan alleen zijn eigen fractie doen. Als hij fractieleider blijft, is hij namens de VVD gewoon onderhandelaar in de formatie, namens de grootste partij. Partijen die hem als premier hebben weggestuurd, krijgen dan in de onderhandelingen meteen weer met hem te maken. Dat gaat een rol spelen in de gedachten van veel fractieleiders.

Volgens Paul Bovend’Eert, hoogleraar staatsrecht aan de Radboud Universiteit, is het vooral belangrijk te weten welke uitleg de Kamer aan een motie tegen Rutte gaat geven. Bovend’Eert: ‘Ze kunnen Rutte best laten zitten, om er niet een nog grotere puinhoop van te maken.’

Motie van wantrouwen of afkeuring

Als Wilders’ motie wordt aangenomen, is Ruttes premierschap voorlopig en wellicht definitief voorbij. Maar het gebeurt vaker dat in de loop van een debat een iets minder zware motie op tafel komt. Bijvoorbeeld een ‘motie van afkeuring’. De Kamer zegt dan niet het vertrouwen op, maar keurt het gedrag van een bewindspersoon af.

In de praktijk wordt dat meestal gezien als een motie van wantrouwen, maar er is toch een subtiel verschil. In de geschiedenis bestaat daarvan een voorbeeld. Minister Rita Verdonk (toen nog VVD) was al demissionair toen PvdA-Kamerlid Jeroen Dijsselbloem in december 2006 een motie van afkeuring tegen haar indiende. Die werd aangenomen, maar Verdonk bleef zitten. Alleen haar takenpakket werd beperkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden