Reportage

Kalm moderniseert de Franse eliteschool

'Nivellering!', was de woedende reactie op een voorstel om deze school, 'de droom van elke Franse moeder', te laten samenwerken. Maar íéts moet er gebeuren, want de internationale concurrentie is moordend.

Onderzoek aan de École Polytechnique. Een kritisch rapport aan de Franse regering dringt aan op schaalvergroting. Beeld Bart Koetsier
Onderzoek aan de École Polytechnique. Een kritisch rapport aan de Franse regering dringt aan op schaalvergroting.Beeld Bart Koetsier

'De droom van elke moeder', zo noemde de 19de-eeuwse schrijver Gustave Flaubert de École Polytechnique: wie de keiharde selectie aan de poort van deze ingenieursopleiding overleefde, kocht een entreekaartje voor de Franse elite. Maar de huidige campus in de Parijse voorstad Palaiseau oogt nu eerder als een winkelcentrum uit de jaren zeventig dan als een van de meest prestigieuze grandes écoles van Frankrijk. Grandeur is hier ver te zoeken, behalve in het schoolmotto in de hal, bedacht door Napoleon: pour la patrie, les sciences et la gloire - voor vaderland, wetenschap en glorie.

De École Polytechnique, door intimi X genoemd, leverde presidenten (Giscard d'Estaing, Sadi Carnot), maarschalken (Foch, Joffre), autofabrikanten (André Citroën, Renault-topman Carlos Ghosn), een Nobelprijswinnaar (de econoom Jean Tirole) en de rijkste man van Frankrijk (Bernard Arnault, van het luxeconcern Louis Vuitton Moët Hennessy). X is Frans tot in het diepst van haar vezels. Opgericht tijdens de Revolutie in 1794, tot wasdom gekomen onder Napoleon.

Zoals zoveel Franse instituties heeft de Polytechnique moeite haar plaats te bepalen in een tijdperk van globalisering waarin Angelsaksische modellen de toon aangeven. In Frankrijk is X nog altijd de droom van elke moeder, maar internationaal is de school te klein om te concurreren. In de toonaangevende ranking van de Times Higher Education Supplement staat de school op plaats 61, ver achter Oxford, Stanford, Caltech of MIT. De concurrenten hebben meer studenten, meer onderzoekers, hogere budgetten.

Studenten van de École Polytechnique bereiden zich op de Champs Élysées voor op deelname aan de jaarlijkse militaire parade tijdens de nationale feestdag, 14 juli. Beeld anp
Studenten van de École Polytechnique bereiden zich op de Champs Élysées voor op deelname aan de jaarlijkse militaire parade tijdens de nationale feestdag, 14 juli.Beeld anp

Svhaalvergroting

Polytechnique moet haar schaal vergroten door samenwerking met tien andere instellingen voor hoger onderwijs, in een nieuwe École Polytechnique de Paris, bepleitte Bernard Attali, oud-topman van Air France, in een kritisch rapport voor de Franse regering. Alleen op die manier kan de vereiste schaalvergroting tot stand worden gebracht.

'Nivellering!', riep meteen de wiskundige Thierry Bertier in de The Huffington Post. De excellentie van X zou verwateren door de omgang met de mindere goden van het academische landschap. 'Deze socialistische regering valt elke vorm van excellentie aan', meende onderwijsspecialist Annie Genevard van Sarkozy's Republikeinen.

'De traditionele Franse angsten', verzucht Jacques Biot, president van de Polytechnique. 'We kijken alleen of we efficiënter kunnen werken, bijvoorbeeld door samen laboratoria te bouwen. Onze excellentie stoelt op de selectie van studenten. Die verandert niet.'

Toelatingsexamen

De student die tot de Polytechnique wil doordringen, moet zich onderwerpen aan een meedogenloze hindernisrace. Elk jaar doen 150 duizend scholieren eindexamen met een bètapakket. Daarvan gaan er 50 duizend naar een tweejarige classe préparatoire, die voorbereidt op het concours, het toelatingsexamen, voor de Polytechnique en andere grandes écoles. Alleen de besten daarvan, 4.500, doen mee aan het schriftelijk examen van de Polytechnique. Van hen mogen er 1.000 door naar het mondeling examen, van wie er 400 worden aangenomen.

De classe préparatoire is met mythen omgeven, door critici vergeleken met een militair trainingskamp waarin het uiterste uit de leerlingen wordt geperst en de afvallers beschadigd huiswaarts keren. 'Het was inderdaad heel intens', zegt Anthoine Dusselier (21), eerstejaars aan de Polytechnique. Elke week 35 uur les en daarna tot diep in de avond huiswerk maken. 'Alleen de zondagmiddag hield ik vrij voor vrienden. Maar ik heb er geen spijt van. Je leert onder druk werken, daar heb ik mijn leven lang profijt van.'

Het lijkt een beetje wreed om jonge mensen twee jaar op te sluiten, in een race die maar een beperkt aantal winnaars oplevert. De Fransen lijken er niet mee te zitten. 'Je zegt tegen jezelf: het zou geweldig zijn als ik de Polytechnique zou halen. Maar als het niet lukt, kun je altijd terecht bij een minder prestigieuze school. Dat is niet het einde van de wereld', zegt Dusselier.

Familie

'Ik vind het nog steeds een goed systeem. Gratis en open', zegt Michel Gonin, directeur toelatingen. Die openheid is betrekkelijk, moet hij erkennen. Van de eerstejaars komt 70 procent uit de regio Parijs, doorgaans uit behoorlijk welgestelde gezinnen. 'Familie is een belangrijke factor. We hebben relatief veel studenten wier vader of moeder op de Polytechnique heeft gezeten. Zulke kandidaten zijn gemotiveerd en hebben zelfvertrouwen. Ze denken: natuurlijk kan ik het. Dat is anders voor een begaafde leerling uit, pakweg, Straatsburg die al snel denkt: ach, de Polytechnique, die is toch niet voor mij weggelegd', zegt Gonin.

De Polytechnique illustreert een Franse paradox. Het land is sterk gehecht aan égalité, maar houdt een ijzeren hiërarchie in stand. De Revolutie schafte de aristocratie af, maar niet de gedachte dat Frankrijk moet worden geregeerd door een adel. Geen prinsen en hertogen, maar de slimsten van het land, geselecteerd door het onderwijs.

Omdat het Franse onderwijs zo sterk op elitevorming gericht is, zou je verwachten dat Frankrijk op briljante wijze geleid wordt, in de geest van Plato's koning-filosoof. Toch kun je moeilijk beweren dat het land in politiek en economisch opzicht zo geweldig marcheert. Critici zien juist in de grandes écoles de grote boosdoeners. Zij selecteren een handjevol jongeren als toekomstige leiders, waarbij wiskundige begaafdheid onevenredig zwaar telt. Vanaf hun 20ste worden de beste studenten van Frankrijk opgenomen in een kaste, die gekenmerkt zou worden door arrogantie en conformisme.

Wat is een grande école?

In Frankrijk wordt de bovenlaag van het hoger onderwijs niet gevormd door de universiteiten, maar door een extra toplaag: de grandes écoles. De meest prestigieuze zijn de École Polytechnique, de École Normale Supérieure (voor wetenschap) en de École Nationale d'Administration (voor topambtenaren), terwijl de Hautes Études Commerciales (voor het bedrijfsleven) in opmars is.

De afgestudeerden van dergelijke prestigieuze grandes écoles domineren de Franse elite. In 2010 waren 19 van de 40 CEO's van de grootste Franse bedrijven afkomstig van de Polytechnique. Van de staf van president Hollande komt zo'n 60 procent van de Polytechnique en de École Nationale d'Administration (ENA). Polytechniciens hebben een enorm prestige, evenals énarques (alumni van de ENA) en normaliens (alumni van de meer wetenschappelijk gerichte École Normale Supérieure). Ze vormen een aristocratie, zei de vroegere president Georges Pompidou, zelf normalien. 'Je bent een normalien, zoals je van prinselijken bloede bent. Je ziet het niet aan de buitenkant, maar je voelt het en je weet het, zelfs als het beleefd is om het niet aan anderen te laten voelen.'

De klassieke route naar de grande école loopt via een tweejarige classe préparatoire, waar de student wordt klaargestoomd voor het toelatingsexamen van een grande école.

De 'classe prépa' valt een beetje te vergelijken met het bachelor-niveau in andere landen. Frankrijk loopt echter steeds vaker tegen het probleem aan dat zijn systeem in andere landen niet begrepen wordt.

Strategie

Polytechnique-voorman Jacques Biot voelt zich niet aangesproken. Zijn school heeft de deuren naar de buitenwereld opengezet, zegt hij. Studenten doen een deel van hun studie in het buitenland, X neemt elk jaar 130 buitenlandse studenten aan. Ondernemerschap wordt gestimuleerd. 'Het is een van de pijlers onder onze strategie. Jaarlijks beginnen afgestudeerden zo'n veertig start-ups, die het heel goed doen', zegt hij.

'De Times Higher Education Supplement heeft een ranglijst van universiteiten die topmanagers hebben geleverd voor de mondiaal opererende bedrijven van de Fortune 500. Daarin staan wij vierde; de HEC (Hautes Etudes Commerciales) vijfde. Dan kun je niet zeggen dat de grandes écoles het zo slecht doen', zegt hij. Voor hem zit het probleem van Frankrijk eerder bij de politiek. 'Veruit de meeste politici hebben geen ervaring in het bedrijfsleven of een andere maatschappelijke sector. Het zijn professionele politici. Zo krijg je een beleid dat niet noodzakelijkerwijs vriendelijk is voor de economie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden