Kaliningrad voelt zich door Moskou vergeten

De zwarte tweedehands Mercedes van Sergej Stetskov heeft zich door de ordeloze rij auto's gewurmd en staat voor de grens: een manshoog hek van prikkeldraad....

Achter het dashbord van Sergej's auto zitten vierhonderd pakjes sigaretten verstopt; en in de wielkasten achttien flessen wodka van het merk Baltika. De tank zit boordevol benzine, veel meer dan hij voor de korte rit nodig heeft. In Rusland zijn de spullen goedkoop. Als het Sergej lukt door de douane te komen, hebben hij en zijn vrouw weer voor een week geld. Rzeczpospolita Polska wenkt.

Sergej heeft geluk: vandaag heeft 'opa' dienst: een van de douaniers die hij af en toe tien dollar toestopt. Het had ook 'Pinocchio' kunnen zijn, of erger nog: 'de fascist', die je geld afpakt met het smoesje dat het vals is. Sergej kijkt naar de hangar, waar de Polen met apparatuur van de Europese Unie smokkelauto's doorlichten. Wie de hangar in moet, is het haasje. Maar opa laat hem alleen voor de vorm de achterbak open maken. Leeg natuurlijk. 'Vodka njet?'

Sergej met zijn zwarte zonnebril is een voetsoldaat in het leger smokkelaars dat dagelijks de grens overtrekt tussen Kaliningrad en Polen. Eigenlijk is hij bouwkundig ingenieur en zijn vrouw juriste bij de politie; maar net als iedereen doen ze mee met de smokkel. Aan Russische zijde zijn de sigarettenkiosken en de grenspost in handen van het hoofd van het district. Met de opbrengst (in de smokkelindustrie gaat 200 miljoen per jaar om) heeft hij een luxe villa laten neerzetten, en in het dorp een orthodoxe kerk met uienkoepels die zijn beslagen met goud.

Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie bleef Kaliningrad geïsoleerd achter, ingeklemd tussen Polen en Litouwen, afgesneden van het Russische moederland. Het Rode Leger had de Oost-Pruisische provincie in 1945 op de nazi's veroverd en de Duitse bevolking gedeporteerd. In de Koude Oorlog was het een garnizoensplaats, die voor Russen uit de rest van het land verboden gebied was. Nu zijn de meeste militairen vertrokken, de geplande vrijhandelszone is niet van de grond gekomen, en de 900 duizend Russen zijn aangewezen op de smokkel en de zwarte handel.

Sergej gaat zogenaamd als toerist met een voucher van de firma Relax naar Polen; de Russen in de enclave hebben geen visum nodig. dat verandert als Polen en Litouwen toetreden tot de Europese Unie. Dan wordt Kaliningrad een Russisch eiland midden in Europa - en volgens een recent rapport van de Europese Commissie een eiland vol atoomafval, een springplank voor illegale immigranten, en een verspreidingshaard van infectieziekten als tuberculose en aids.

De EU hoopt dat Moskou eindelijk ernst zal maken met de instelling van een vrijhandelszone en heeft financiële hulp aangeboden. 'Niet alleen uit liefdadigheid', zei EU-buitenlandcommissaris Chris Patten tijdens zijn bezoek aan de provincie. 'De problemen stoppen natuurlijk niet bij de grens.'

De Russen in Kaliningrad voelen zich vergeten door Moskou (de landelijke tv-zenders noemen de provincie zelfs niet in het weerbericht). Warschau en Berlijn zijn dichterbij. Iedereen is op zijn minst een paar keer op smokkeltocht in de buurlanden geweest en heeft met eigen ogen kunnen zien dat de levensstandaard die van Rusland verre overtreft. Ze voelen zich meer Europeaan dan de Russen in de rest van het land.

'Wij zijn Euro-Russen', lacht Igor Rostov. Met twee tv- en twee radio-stations, een krant en een internetsite is hij de media-tycoon van de provincie. Op zijn bureau staan vier wereldbollen (één is er gevuld met drank): hij voelt zich kosmopoliet. 'Persoonlijk vind ik Moskou walgelijk. Ik reis liever naar Warschau, daar zijn ze beleefder tegen je.'

Rusland heeft geen idee wat het met de enclave aan moet. Er een 'venster voor het Europese succes' van maken, zoals de hervormers willen? Of gehoor geven aan de generaals, die in het westen liever een bastion tegen de uitdijende NAVO zien?

Het leger en de veiligheidsdienst FSB zijn ervan overtuigd dat de NAVO Kaliningrad zal onderwerpen zodra de tijd rijp is. 'De NAVO heeft maar twintig dagen nodig om een legermacht te mobiliseren die onze verdediging kan overweldigen', waarschuwde Georgyj Sotnikov, het hoofd van de provinciale FSB. Twee jaar geleden simuleerde het leger luchtaanvallen à la Joegoslavië op de enclave tijdens de oefening West - 99. Amerikaanse spionagesatellieten fotografeerden in juni verdachte activiteit op een vliegbasis waar de Sovjets vroeger hun kernkoppen bewaarden; maar president Poetin deed de bewering dat er weer tactische kernwapens aan de Oostzeekust liggen opgeslagen af als 'volstrekte onzin'.

De commandant van de Baltische vloot, admiraal Vladimir Jegorov, is vorig jaar door het Kremlin in het zadel geholpen als gouverneur. Hij is geen ijzervreter; meer een ruimdenkende marine-officier, die Kaliningrad iets van zijn oude glorie als Hanzestad wil teruggeven. Hij pleit voor wetgeving die de enclave voor een periode van tien jaar een speciale economische status zou verlenen. Maar Jegorov is ook gewend bevelen op te volgen: het Kremlin kan ervan op aan dat de admiraal niets onderneemt zonder toestemming. 'Wij kunnen alleen voorstellen doen, Moskou beslist', zegt vice-gouverneur Anatoli Romasjko.

Moskou is bang dat de Euro-Russen zich los willen maken van de rest van het land. Niet dat daar aanwijzingen voor zijn. Er bestaat een Republikeinse Baltische Partij, die wil dat Kaliningrad onafhankelijk wordt, en alvast een volkslied heeft geschreven op de muziek van Bizet ('Aan het amberstrand, daar ligt mijn vaderland'). Maar bij de provinciale verkiezingen haalden het partijtje geen enkele zetel.

Sergej Steskov wil geen republiek Kaliningrad, hij wil alleen net zo leven als andere Europeanen. 'Het ziet er hier toch veel aangenamer uit?', wijst hij op het Poolse landschap. Hij heeft net zijn auto in de garage van een Poolse boer opgekrikt en de deurpanelen losgeschroefd. Aan de keukentafel rekent de boer de prijs uit van de waar die Sergej tevoorschijn heeft gehaald: vandaag verdient hij 25 dollar.

'Misschien is het maar goed dat de EU ons straks niet meer zonder visum binnenlaat', mijmert hij. 'Dan kunnen we niet meer smokkelen en zijn we gedwongen te hervormen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.