Kabul bloeit, maar blijft dat ook zo?

2014 is een sleuteljaar voor Afghanistan. Vandaag worden er verkiezingen gehouden. Vergeleken bij de spartaanse tijd onder de Taliban gaat het de hoofdstad na 12 jaar Karzai goed. Maar wat doen de Taliban als de westerse militairen weg zijn?

Het kan niet anders of we hebben hem hier eerder ontmoet, Azim Naizi. Eind september 1996 was hij ook al eigenaar van Herat Restaurant, tegenover het Shar-i-Nowpark in het centrum van Kabul. De Taliban hadden dat weekend de Afghaanse hoofdstad in handen gekregen en in groepjes zaten de jonge, bebaarde strijders, zelf nog onwennig, te lunchen aan de kale plastic tafels, hun kalasjnikovs rechtop tegen de stoelen rustend.


Azim Naizi was 22, hij was het restaurant nog maar net begonnen. Een eenvoudig, sfeervol eethuis op een strategische locatie. Veel andere restaurants waren er niet over in Kabul, na vier jaar van verwoestende strijd tussen de mujahedingroepen. Een kwart van de stad lag in puin.


In de vijf spartaanse jaren die volgden, onder het Talibanbewind, zou er zeker niet één bij komen. Afghanistan was het armste en droevigste land ter wereld. Niets was er. Niets kon er. Niets mocht er. Een troosteloze grauwheid had Kabul in haar greep.


Azim Naizi bleef Herat Restaurant al die tijd trouw. Nu schenkt hij, een stevige man van 40 met een pluizige zwarte baard, de theeketel nog maar eens bij. De stoelen hebben inmiddels zachte rode zittingen en de muren tonen kleurige decoraties. Verder is Herat nog gewoon Herat.


Alleen de zaken, zegt de eigenaar, gaan minder. Waarom? 'Kabul wemelt nu van de restaurants. Er is meer concurrentie. Vroeger waren we zo'n beetje de enigen', verklaart hij. 'En al die auto's in de stad. Kabul zit verstopt. Het kost de mensen te veel tijd om hier te komen.'


Zo is de een z'n brood de anders dood. Herat Restaurant zucht onder de bloei die Kabul tijdens de twaalfjarige regeerperiode van president Hamid Karzai heeft doorgemaakt. Het klinkt vreemd voor een land welks voornaamste exportproducten opium, jihadistisch geweld en slecht nieuws zijn, maar het is echt waar. Het Kabul van 1996-2001 is niet het Kabul van 2014.


'Sinds de val van de Taliban heeft het land een uitzonderlijk hoge economische groei gezien', schrijft de Wereldbank in het rapport Transition in Afghanistan: looking beyond 2014. Het bnp steeg gemiddeld 9,1 procent. Afghanistan deed het 'veel beter' dan andere landen die zich herstelden na een conflict.


Een nieuw Beiroet is Kabul bepaald niet, maar de vooruitgang is onmiskenbaar. Naast restaurants en auto's zijn er supermarkten en winkels met flatscreen-tv's. Pijn aan het oog doen protserige villa's en tientallen wedding halls, paleizen van blauw glimmend glas voor trouwerijen. Waarschijnlijk betaald uit drugswinsten - 's lands wijs, 's lands eer.


Overal in de stad stromen rond het middaguur meisjes in schooluniform - zwart tenue met witte hoofddoek - de straat op. Levendig bewijs van de bloei die het onderwijs beleefde. Ondenkbaar destijds onder de Taliban, net als het vertoon van electoraal enthousiasme, in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van vandaag.


Dit is natuurlijk niet het hele verhaal. De lege helft van het glas is aanzienlijk groter dan de volle. Afghanistan blijft een van de armste landen ter wereld. Het bestuur is uitermate zwak en o ja: het land is in de greep van een gewapende opstand van Taliban en andere jihadisten, die vorig jaar meer slachtoffers maakte dan ooit.


Dan de indrukwekkende groeicijfers. Kunst. Die zijn grotendeels toe te schrijven, aldus de Wereldbank, aan 'enorme stromen van hulp en buitenlandse militaire uitgaven'. Afghanistan produceert zelf nauwelijks iets, papaver daargelaten.


Precies dat maakt 2014 voor Afghanistan tot een scharnierpunt. Het is het jaar van de 'transitie'. De overgang niet alleen naar een andere regering, maar ook en vooral naar een toestand waarin het land moet gaan fietsen zonder vaderlijke hand op de schouder. De meeste buitenlandse troepen zullen eind dit jaar het land verlaten en mét het vertrek van de militairen zal ook de stroom van hulpgeld opdrogen - langzaam of snel. Dat laatste is de grote vraag.


Veel Afghanen bezien de buitenlandse aftocht met bezorgd gemoed. De hulpindustrie en de internationale troepenmacht schiepen 400 duizend banen, om maar iets te noemen. Die staan op het spel.


Maar ook de veiligheid is een factor. 'De mensen zijn bang dat de Taliban het overnemen als de Amerikanen weg zijn', zegt Nader Nadery, directeur van de denktank AREU. 'Ze zien niet dat het Afghaanse leger en de overheid al sterk genoeg zijn om hen te beschermen.'


Alle deskundigen beseffen dat de Afghaanse strijdkrachten niet in staat zijn de Taliban te verslaan. Dat was zelfs het machtigste leger ter wereld - het Amerikaanse - niet. Omgekeerd zijn de Taliban niet in staat steden te veroveren, laat staan de hoofdstad. 'Geen van beide kan winnen', zegt Graeme Smith, onderzoeker in Kabul van de International Crisis Group. 'Dus ze zullen moeten praten.'


Maar praten met de Taliban, dat heeft de regering van president Hamid Karzai al zo vaak geprobeerd. De pogingen liepen telkens op niets uit. Mogelijk door onkunde van Karzai, zeker ook door onwil bij de opstandelingen. Die wachten liever tot de Amerikanen weg zijn.


Lang niet alle Afghanen zien daarom het nut van vredesoverleg met de Taliban. 'Dat zal ons niets helpen. De Taliban willen geen vrede', zegt Bahman Ali (25), een werkloze man uit de Hazara-bevolkingsgroep. 'Ik heb ze meegemaakt in mijn provincie, Wardak. Ze vermoordden mensen. Hen bevechten is de enige manier.'


Ali staat in de dierentuin van Kabul te kijken naar de leeuw Marjan, die loom zit te genieten van een pril voorjaarszonnetje. Marjan is de opvolger en naamgenoot van de beroemde blinde leeuw die eind jaren negentig het symbool werd van het lijden van het Afghaanse volk. Een mujahedincommandant had Marjan een granaat in het gezicht geworpen, nadat het beest zijn broer had gedood toen die overmoedig in de kooi was geklommen.


In dat septemberweekend van 1996 liep de oude blinde leeuw te brullen in zijn kooi. 'Marjan doodt mensen die aan zijn vrouwtje komen', zei oppasser Sheragha. 'Net een Afghaan.'


De dierentuin was een treurige ruïne. De meeste gebouwen hadden kogelgaten, slechts een handvol gerafelde dieren had het geweld overleefd. De ellende was overigens niet de schuld van de Taliban, maar van elkaar naar het leven staande mujahedin. Enkele van hun leiders zijn vandaag kandidaten bij de presidentsverkiezingen.


De dierentuin anno 2014 is fraai opgeknapt en vol gezonde dieren. Gezinnen kuieren er rond op deze lentevrijdag en uit het hoge rad klinkt ijselijk gegil. Dit is het Afghanistan waarin de meeste Afghanen graag willen wonen, ook na het sleuteljaar 2014.


Zoals het gevreesde '2014' in Afghanistan al een paar jaar een begrip is, zo heeft de zorg over de transitie zich de laatste maanden toegespitst op één afkorting: BSA. Die staat voor Bilateral Security Agreement, een overeenkomst waarin het gastland toezegt buitenlandse soldaten juridisch met rust te laten.


Op zich een routinezaak, maar president Karzai heeft in zijn almaar toegenomen anti-Amerikanisme de kont tegen de krib gegooid en weigert de BSA te tekenen. En zonder BSA, zo zeggen westerse landen, zal zich na 31 december 2014 geen enkele militair van het Amerikaanse leger of de troepenmacht ISAF meer in Afghanistan bevinden.


Donorgelden

Daarmee zou vanaf 2017 (tot dan lopen er contracten) ook de civiele hulp aan het land in gevaar komen. De begroting van de Afghaanse staat wordt voor 85 procent gefinancierd door donorlanden en internationale instellingen. De gezondheidszorg bijvoorbeeld wordt volledig betaald met donorgeld. De Amerikanen staan voor langere tijd garant voor de financiering van het leger, maar als de sfeer tussen het Westen en de nieuwe regering in Kabul wordt verziekt, komt ook dat in gevaar. Alles hangt met alles samen.


Nu wordt de soep waarschijnlijk niet zo heet gegeten. Alle presidentskandidaten hebben beloofd in de eerste week na hun aantreden de BSA te tekenen. Dan zullen er na 1 januari zeker 10 duizend Amerikaanse troepen blijven, voor training en speciale operaties. Alleen als er tijdens de NAVO-top van september nog geen nieuwe president is, wordt de kwestie nijpend. Dan zullen de troepen echt hun boeltje moeten gaan pakken.


Maar ook zonder BSA-probleem is de toekomst van de buitenlandse betrokkenheid onzeker. Onder de EU-lidstaten heerst 'groeiende politieke scepsis' over Afghanistan, zegt de EU-gezant in Kabul, Franz-Michael Mellbin. Er bestaan 'krachtige toezeggingen' aan de Afghaanse regering, maar als de nasleep van de verkiezingen een politieke puinhoop wordt, 'zal het erg moeilijk worden de toezeggingen te herbevestigen'. In minder diplomatieke bewoordingen: dan zoeken de Afghanen het verder maar uit.


Er zijn grofweg twee scenario's voor de jaren na 2014: het goede scenario en het slechte.


In het gunstige scenario, zegt Kanishka Nawabi van de denktank CPAU, behoudt het Afghaanse leger de steun van de Amerikanen. De donorlanden bouwen hun hulp slechts zeer geleidelijk af. In velerlei opzichten zal Afghanisten doormodderen, maar 'over tien jaar neemt de nieuwe generatie, de eerste naoorlogse, het over', zegt Nawabi. 'Afghanistan kan een succes worden, absoluut.'


In het doemscenario verliezen de donorlanden hun vertrouwen in de gecorrumpeerde Afghaanse leiders en laten ze het land in zijn sop gaar koken. Met het bestuur en de economie gaat het, zonder donorgeld, bergafwaarts. De strijdkrachten brokkelen af. Wegens geldgebrek ontslagen soldaten zoeken hun heil elders; in de misdaad misschien, of bij de Taliban.


De Taliban op hun beurt zullen, met een leger dat steeds zwakker wordt, minder reden hebben dan ooit om over vrede te praten, laat staan om concessies te doen. 'En na een tijdje kunnen ze de boel overnemen', zegt Nawabi. 'Dan zijn we terug in de jaren negentig.'


Hoe realistisch is het doemscenario?


'Zeer realistisch.'


Eigenaar Azim Naizi van Herat Restaurant wil absoluut niet terug naar september 1996. Daarom gokt hij op het goede scenario - zij het met enige reserve. De politici kunnen de zaak versjteren, zoals Hamid Karzai deed. 'Al dat buitenlandse geld, daar had hij zoveel meer mee kunnen doen. Kabul had een andere stad kunnen zijn. Maar hij heeft het allemaal laten mislukken.'


Daarom wil Naizi een 'krachtige regering', die in staat is de corruptie aan te pakken. De heren moeten niet rollend over straat gaan.


Geheel volgens Afghaanse traditie schenkt hij een bodempje groene thee in een glas, schudt het even rond en mikt het vocht over de vloer. Pas daarna vult hij het glas echt.


'In Afghanistan hebben we een spreekwoord: als twee dieven vechten om de buit, gaat de derde ermee vandoor.'


Die derde dief heeft een baard, een zwarte tulband en een kalasjnikov.


Azim Naizi eigenaar Herat Restaurant in de Afghaanse hoofdstad


Verkiezingen Afghanistan


Een Afghaanse politieagent heeft vrijdag een Duitse fotografe van Associated Press doodgeschoten. Een verslaggeefster van het Amerikaanse persbureau raakte gewond. De 48-jarige Anja Niedringhaus was op slag dood. Verslaggeefster Kathy Gannon (60) liep twee schotwonden op. Ze wordt door artsen behandeld en is aanspreekbaar.


Niedringhaus en Gannon reisden mee met een konvooi verkiezingsmedewerkers die van de oostelijke stad Khost met stembiljetten onderweg waren naar het afgelegen Tani. Ze reden in hun eigen auto met een freelancer van AP en een chauffeur. De colonne reisde met een militair escorte.


Toen het konvooi halt hield, liep een pelotonscommandant met een kalasjnikov naar de auto van de journalisten en opende met de kreet 'Allah is groot' het vuur. Vervolgens gaf hij zich over aan andere agenten.


Niedringhaus was een doorgewinterde fotojournalist. Ze werkte in tal van oorlogsgebieden en werd meermalen onderscheiden. In 2005 won ze de Pulitzer Prize voor nieuwsfotografie voor haar werk over de Irakoorlog.


AP-directeur Gary Pruitt noemde Niedringhaus in een bericht aan zijn personeel 'bevlogen, vastberaden en onverschrokken'. 'Dit is een vak voor wie dapper en gedreven is, voor wie toegewijd is aan de opdracht de wereld te voorzien van eerlijke, accurate en belangrijke informatie. Anja Niedringhaus voldeed daar in alle opzichten aan.'


Fotografe vermoord door Afghaanse agent


Kanishka Nawabi onderzoeker van denktank CPAU

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden