Kabinetsformatie zonder koning 'voor herhaling vatbaar'

De kabinetsformatie van 2012, voor het eerst buiten het staatshoofd om, kende 'meer transparantie' en is 'voor herhaling vatbaar'. Wel moet de koning beter worden geïnformeerd. Mocht een toekomstige (in)formatie spaak lopen, dan moeten de fractieleiders zelf een oplossing aandragen. Een 'terugval' op de koning om een impasse te doorbreken, moet worden vermeden.

September 2012: informateurs Kamp en Bos hebben een omstreden 'beleefdheidsbezoek' gebracht aan koningin Beatrix. Beeld ANP

Dat schrijft een commissie die in opdracht van de Tweede Kamer de laatste kabinetsformatie evalueerde. In maart 2012 wijzigde de Kamer, na decennia gesteggel, haar eigen Reglement van Orde. Op initiatief van D66 zou na verkiezingen niet langer naar het staatshoofd worden gekeken bij het aanwijzen van (in)formateurs. Voortaan zou de Kamer dat zelf doen. Een maand later viel het kabinet-Rutte I.

In het najaar van 2012 speelde zich vervolgens een staatsrechtelijk novum af. Na de verkiezingen ging VVD-kopstuk Henk Kamp als 'verkenner' alle partijen af. Toen acht dagen later de nieuwe Kamer was geïnstalleerd, gingen hij en oud-PvdA-leider Wouter Bos als informateurs aan de slag.

Groot was de consternatie toen Kamp en Bos eind september toch bij koningin Beatrix op bezoek gingen. De nieuwe Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg moest zelfs alle fractievoorzitters bij elkaar roepen om de gemoederen tot bedaren te brengen. Er kwam de verzekering dat het om een beleefdheidsbezoek ging waarin 'over inhoud noch tijdspad van de formatie' zou worden gesproken.

Informatierecht

De commissie, gevormd door de Nijmeegse wetenschappers Paul Bovend'Eert, Carla van Baalen en Alexander van Kessel, stelt nu dat 'het informatierecht van de koning beter gestalte moet krijgen'. Als lid van de regering én als staatshoofd dient hij tijdens een formatie 'regelmatig nauwkeuriger' op de hoogte te worden gesteld van de voortgang. Hij moet ook het eindverslag aangeboden krijgen.

Dat moet volgens de commissie niet betekenen dat de Kamer de koning kan gebruiken voor wat Rutte ooit 'het hangende pootjes-scenario' noemde. Mocht een formatietraject doodlopen, dan moet de Kamer dat zelf oplossen, en niet de oude en nieuwe formatieprocedure 'mengen'. De betrokkenheid van de koning volgt behalve uit zijn recht om geïnformeerd te worden ook uit het feit dat hij de ministers beedigt en de Koninklijke Besluiten van hun benoemingen tekent.

Een andere markante bevinding betreft de rol van de Eerste Kamer. 'Opvallend is dat de (in)formatieopdracht niet, zoals in eerdere jaren, gericht was op de vorming van een kabinet dat zal mogen rekenen op een vruchtbare samenwerking met de volksvertegenwoordiging.' Bedoeld is Staten-Generaal, de Eerste én Tweede Kamer. Het ontbreken van een meerderheid in de senaat stelde Rutte II voor problemen.

'Een opsteker'

De commissie concludeert daarom dat het wenselijk is 'bij de vorming van een regeringscoalitie mede rekening te houden met de omstandigheid dat meerderheidssteun in de Eerste Kamer tijdens de kabinetsperiode nodig is'. Zij wijst tegelijkertijd betrokkenheid bij de formatie van fractievoorzitters uit de Eerste Kamer expliciet af.

D66-leider Alexander Pechtold noemt de evaluatie 'een opsteker'. Hij herinnert eraan hoe er moord en brand werd geschreeuwd over het opzij duwen van de koningin. Met name de VVD was fel tegen en vond het louter aanpassen van het Kamerreglement een te dunne onderbouwing. Die opvatting neemt de commissie niet over.

Pechtold verschilt wel van mening met Bovend'Eert over tussentijdse bezoeken aan de koning. 'Hoffelijkheid is prima, maar het informatierecht geldt tijdens een regeerperiode. Dit is een Kamerproces. De manier waarop de commissie dit motiveert, vind ik niet zo sterk.' In een bijzin van het rapport staat overigens dat de griffier van de Kamer de ambtelijke staf van koningin Beatrix voortdurend informeerde.

PVV-Kamerlid Martin Bosma was in de eerste dagen na de verkiezingen Kamervoorzitter ad interim. Hij reageert: 'Ik zie nog wel een gevaar. Er was nu een uitslag waaruit een opgelegd kabinet volgde. Maar als er straks vier mogelijkheden zijn, moet ik nog zien wie het beslissende duwtje geeft.'

D66-leider Alexander Pechtold noemt de evaluatie 'een opsteker'. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.