Nieuws

Kabinetsformatie mist een regisseur: zes partijen moeten dit weekeinde zelf doorbraak forceren

Het was donderdag op de kop af drie maanden sinds de verkiezingen, en vrijdag kwam zowaar de stap waarop de buitenwereld al zo lang wachtte: informateur Hamer zette de partijen voor het eerst, voorzichtig, het mes op de keel. Zonder succes. De formatie zit muurvast en ontbeert een regisseur die partijen dwingt tot een doorbraak.

Ruttes afkeer van ‘twee keer links’ is vooral ingegeven doordat hij zich vastklampt aan CDA-leider Hoekstra die niet wil, klagen de progressieve partijen. Beeld ANP
Ruttes afkeer van ‘twee keer links’ is vooral ingegeven doordat hij zich vastklampt aan CDA-leider Hoekstra die niet wil, klagen de progressieve partijen.Beeld ANP

‘We zitten in een impasse’, zei Hamer vrijdagavond na tweeënhalf uur overleg met de zes overgebleven formatiekandidaten. ‘Op dit moment is er geen meerderheidskabinet te vinden.’ De hoop van informateur Hamer is dat de partijleiders van VVD, D66, CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie dit weekeinde zelf een doorbraak forceren. ‘Het wordt tijd dat dat gaat gebeuren.’ De oproep is eerder een wanhoopskreet dan een realistische opdracht. Het enige alternatief dat Hamer in haar zak heeft zitten is dat de winnaar van de verkiezingen, VVD-leider Rutte, zelf een regeerakkoord gaat schrijven - eventueel met D66-leider Kaag- en dat anderen dan zeggen of ze daarna willen aanschuiven. Die variant heeft niemands voorkeur - zelfs niet van de VVD.

Wie nu het eerst met zijn ogen knippert, die gaat in de onderhandelingen inleveren. Zo vatte een betrokkene bij de kabinetsformatie deze week de impasse in de formatie samen. Al 94 dagen liggen de onderhandelingen over de vorming van een nieuw kabinet nagenoeg stil. Er waren hier en daar wat schijnbewegingen, maar per saldo is de kiezer niets opgeschoten sinds de stembusgang van 17 maart.

De patstelling is al weken onveranderd: VVD en CDA willen wel met één linkse partij praten, maar PvdA en GroenLinks samen is ze teveel. Terwijl die twee linkse partijen elkaar juist niet loslaten. ‘Wij hebben al met onze ogen geknipperd’, zegt een prominente PvdA’er. ‘Ondanks bezwaren in de achterban zijn wij bereid gesprekken te starten met twee rechtse partijen. Zelfs met iemand tegen wie wij een motie van wantrouwen hebben ingediend.’

Intussen stijgt op het Binnenhof de verwondering over de gang van zaken. Wordt het niet tijd dat iemand een doorbraak gaat forceren? Zo’n regierol was tot 2012 toebedeeld aan het staatshoofd (koningin Beatrix). Zij maakte daarvan in 1994 gebruik door PvdA-leider Kok te vragen een ‘proeve van een regeerakkoord’ te schrijven. Maar sinds de formatie van Rutte II in 2012 speelt het staatshoofd geen rol meer. Sindsdien wordt de winnaar van de verkiezingen, VVD-leider Rutte, geacht de formatiekar te trekken.

Rutte pakt zijn rol niet

Bij zowel D66 als PvdA en GroenLinks groeit de ergernis dat Rutte die regierol niet op zich neemt. ‘Rutte is als winnaar van de verkiezingen verantwoordelijk voor het formatieproces’, is bij D66 te horen. PvdA: ‘Maar hij hangt al weken achterover in zijn stoel.’ En uit de wandelgangen bij GroenLinks: ‘We zitten nu in een gekke situatie dat wij zeggen: we willen ondanks alles wel praten. Maar Rutte moet eerst zijn vriendje Hoekstra nog overhalen om mee te doen.’

Ruttes afkeer van ‘twee keer links’ is vooral ingegeven doordat hij zich vastklampt aan CDA-leider Hoekstra die niet wil, klagen de progressieve partijen. D66 memoreert dat Rutte in 2012 gewoon regeerde met de PvdA, toen nog 38 zetels groot. Dat zijn veel meer zetels dan de PvdA en GroenLinks samen (17). ‘Dus wat nou linkse wolk?’ Ook bij de PvdA hebben ze van Rutte nooit de indruk gekregen dat hij niet met PvdA én GroenLinks samen wil praten, pas na Hoekstra’s blokkade is hij moeilijk gaan doen. ‘Als hij tegen Hoekstra zegt: doe even normaal, dan zitten we morgen aan tafel’, zegt een PvdA-prominent.

Ruttes passieve houding kan niet los gezien worden van de vertrouwenscrisis rond zijn persoon. Die heeft in april het natuurlijke gezag van de demissionair premier ernstig aangetast. Een man die vecht voor zijn politieke leven is niet in de positie om te zeggen met wie hij graag een nieuwe regering wil vormen. ‘In de eerste twee maanden na ‘functie elders’ was die houding logisch, maar ook nu pakt hij die rol niet’, zegt een D66'er.

Gespreksleider

Er is nog iemand van wie zo langzamerhand meer wordt verwacht. Hamer heeft van de Kamer immers de opdracht gekregen om de vraag te beantwoorden wie een eerste formatiepoging moet wagen. Maar zij wordt door betrokkenen meer gezien als een gespreksleider, dan als regisseur. ‘Hamer doet het uitstekend’, zegt een formatiebron. ‘De vertraging ligt aan ons, de zes partijen.’

De VVD en het CDA hebben intussen geen enkele haast. Op de vraag hoelang het nog gaat duren, antwoordde Rutte donderdag dat hij slechts 22 procent van de stemmen heeft, daarmee suggererend dat hij het voortouw niet zou kúnnen nemen. ‘U hoort van de informateur’, zei Rutte vrijdag, waarmee hij de verantwoordelijkheid weer doorkaatste naar Hamer.

De twee rechtse partijen hebben de sfeer in het land mee. De economie veert op, het vaccinatietempo ligt hoog, het is lekker weer en Nederlanders zijn meer bezig met hun vakantie dan de formatie. Onder die omstandigheden kunnen de VVD en het CDA met een gerust hart tot in het najaar demissionair doorregeren.

De PvdA verbaast zich over die houding. ‘Aftreden om het toeslagenschandaal is niet gratis. Je kunt niet doen alsof er niets is gebeurd’, zegt een formatiebron. ‘Ondertussen werken VVD, D66, CDA en ChristenUnie gewoon aan een beleidsrijke begroting.’ Terwijl het goed gebruik is dat een demissionair kabinet geen ingrijpende besluiten neemt. ‘Ik vraag me af of D66 had gedacht dat ze na de winst in de verkiezingen eigenlijk met deze partijen zouden doorregeren.’

Tot vrijdagavond probeerde Hamer alsnog een doorbraak te forceren door zes mogelijke formatiepartijen bij elkaar te zetten. Vooralsnog is het enige resultaat dat de partijleiders dit weekeinde gaan nádenken over een oplossing voor de impasse. Maandag worden ze één voor één weer verwacht op de kamer van Hamer. Ruttes opstelling wordt cruciaal: als hij de regie niet pakt, rest Hamer niets anders dan wachten tot een van de partijleiders alsnog met de ogen knippert.

Podcast De kamer van Klok

In De Kamer van Klok bespreken columnist Sheila Sitalsing, hoofredacteur Pieter Klok, chef politiek Raoul du Pré en presentator Gijs Groenteman de geopenbaarde sms’jes van Mark Rutte. Ze bleken vintage Rutte: informeel en bovenop de bal. En de toekomst van Omzigt komt aan bod: welke partij pikt hem op?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden