Kabinet wacht hindernisbaan

De kabinetsplannen klinken robuust, maar de coalitie moet de ene na de andere barrière slechten. Rutte II heeft politieke steun en economisch herstel nodig. Beide zijn ongewis.

ROBERT GIEBELS en GIJS HERDERSCHEÊ

Eigenlijk is Prinsjesdag een groot misverstand. De suggestie van de hele ceremonie is dat met de plannen van het kabinet kristalhelder duidelijk wordt wat de toekomst Nederland brengt, maar niets is minder waar. Vooral dit jaar. De plannen van het VVD-PvdA-kabinet Rutte-Asscher klinken robuust, maar zijn uiterst onzeker. De coalitie wacht de ene na de andere barrière. Klimt het met succes over de ene, dan kan de volgende weer onoverkomelijk zijn.

Eerst moet het kabinet maar eens zien dat het de eindstreep haalt. Of de volgende Prinsjesdag. In de vorige eeuw zat een normaal kabinet nog de volle vier jaar uit. Veel kabinetten kort achter elkaar, dat waren Italiaanse toestanden. Die hebben we nu, met vijf verkiezingen in tien jaar. De vraag of dit kabinet de rit uitzit, is legitiem, alleen al statistisch.

Temeer omdat het in feite een minderheidskabinet is - ook al zo ondenkbaar in de vorige eeuw. De coalitie heeft in de Eerste Kamer geen meerderheid en is daar afhankelijk van één of enkele oppositiepartijen. Dat nieuwe partijen bij VVD en PvdA aanschuiven in de Trêveszaal is denkbaar, maar biedt geen zekerheid. In 2015 treedt een nieuwe Eerste Kamer aan, waardoor de meerderheden van nu minderheden kunnen worden en omgekeerd.

Tegelijk liggen nieuwe verkiezingen niet voor de hand. Dan kiest het Nederlandse volk immers een nieuwe Tweede Kamer, maar daar zit de uitdaging niet voor het kabinet. Daar hebben VVD en PvdA een makkelijke meerderheid om de kabinetsplannen er soepeltjes doorheen te loodsen.

Democratie is erkenning van de minderheid en het gebeurt dan ook zelden dat een plan ongewijzigd het parlement passeert. Maar nu dreigt een 'nee' tegen complete maatregelen. In de senaat moet het kabinet de oppositie voor het blok proberen te zetten: ga akkoord of stort het land in crisis. En dan gaat het om een baaierd aan plannen: over belastingen, pensioenen, gezinssubsidies, jeugdzorg, WW, ontslagrecht, zorg en de toekomst van de krijgsmacht.

Neem het plan waarmee werkenden minder belastingvrij kunnen sparen voor hun pensioen. Dit moet zorgen voor de grootste besparing van het kabinet: 3 miljard in 2017. Het voorstel ging als een warm mes door de boter van de Tweede Kamer, maar ligt nu bij de Eerste. Die aarzelt flink.

Als de senaat al instemt, dan nog kan minister Dijsselbloem van Financiën niet zomaar 3 miljard aan extra belastinginkomsten in zijn begroting schrijven. Daarvoor moeten de pensioenpremies dalen en daar kan het kabinet de pensioenfondsen moeilijk toe dwingen. De fondsen voelen er niets voor. Ze staan er immers niet best voor. Wel verlaagt, tot opluchting van Dijsselbloem, het grootste fonds, ABP - toevallig dat voor ambtenaren - de premie, omdat de pensioenleeftijd omhoog gaat.

Onberekenbare partners

Het kabinet is niet alleen afhankelijk van pensioenfondsen. Andere onberekenbare partners zijn de gemeenten. Die krijgen een steeds grotere rol ten koste van 'Den Haag'. Nationale politici mogen de indruk wekken volop aan de knoppen te zitten, maar het lokale binnenland wordt steeds belangrijker. Dat heet decentralisatie. Dit kabinet maakt er flink werk van en wil meer en meer taken van het nationale naar het lokale niveau overhevelen. Beter gezegd: afstaan en uit het zicht brengen.

In de Miljoenennota staat bijvoorbeeld dat gemeenten geld krijgen voor een eenmalige uitkering aan de laagste inkomens, tot 110 procent van het sociaal minimum. Daarnaast hebben ze al hun eigen armoedebeleid.

Ook schaft het kabinet speciale regelingen af voor chronisch zieken en gehandicapten. Daarmee was 1,5 miljard euro gemoeid. Gemeenten krijgen de helft om die kwetsbare doelgroep te compenseren. Of dat resterende geld bij de chronisch zieken en gehandicapten terechtkomt, is afwachten. 'Gemeenten mogen zelf beslissen of en waarvoor ze de middelen inzetten', schrijft rekenmeester CPB.

In dat Centraal Planbureau schuilt voor het kabinet ook een horde. De gevolgen van alle plannen van alle ministers heeft het CPB tot achter de komma doorgerekend en vastgelegd in koopkrachtplaatjes en bezuinigingsbedragen. Het CPB zal de eerste zijn om de relativiteit van zijn sommen te erkennen. Nu staan de stoplichten op oranje. Als de economie ook maar een beetje aantrekt, springen alle lichten op groen, zit het ietsje tegen, dan gaat alles op rood. Daar kun je nauwelijks een langetermijnbeleid op enten.

Wat de onafhankelijk adviseur van de regering betreft, is dat dan ook niet gelukt. De Raad van State is uitzonderlijk kritisch over de kabinetsplannen om volgend jaar de overheidsfinanciën op orde te brengen. Het kabinet lijkt volgens de wijze mannen niet te willen zien dat de verwachte economische groei van een half procent in 2014 onwaarneembaar klein en daarmee hoogst onzeker is.

De beoogde uitgaven aan zorg en sociale zekerheid passen volgens de Raad van State niet bij die geringe groeiverwachting. De 6 miljard die het kabinet extra wil bezuinigen, vindt de regeringsadviseur te beperkt en te laat. Daardoor gebeurt waar alle kabinetten sinds de financiële crisis tegen aanlopen. Om de begroting op orde te krijgen, verzinnen ze te elfder ure nieuwe bezuinigingen. Ze doen dat volgens de Raad van State zo laat in het begrotingsjaar dat nog maar één makkelijk en snel type maatregel mogelijk is: de belastingen verhogen.

'Ik kan niet garanderen dat er geen aanvullende maatregelen meer komen', zei Dijsselbloem na het ritueel met het koffertje. De PvdA-minister bracht zijn voorganger en partijgenoot Piet Lieftinck in herinnering. Die is met het koffertje begonnen en zei ooit dat begroten geen kunde, maar kunst is. Inspiratie put Dijsselbloem uit zijn woorden: 'Zonder worsteling, zo leerde hij ons, is de Miljoenennota van weinig waarde.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden