Kabinet-Rutte III krijgt vandaag zijn vuurdoop. Wat wordt de strategie van de oppositie?

In het midden de coalitie met 76 zetels, links en rechts daarvan de overige 74 zetels. In het debat over de regeringsverklaring vandaag gaan de oppositiepartijen op zoek naar de zwakke plekken van Rutte III. Wat wordt hun strategie?

Beeld de Volkskrant

Geert Wilders (PVV) - voorspelbaarheid als grootste vijand

'Wat een bende. Wat een aanfluiting. Wat een wanvertoning.' Zo begon Geert Wilders, met 20 zetels nu de grootste oppositiepartij, vijf jaar geleden het debat over de regeringsverklaring van Rutte II. De PVV-leider zal waarschijnlijk niet heel veel anders denken over Rutte III.

Voorspelbaarheid is dan ook de grootste politieke vijand van Wilders, de man die debatten de afgelopen jaren zo vaak naar zijn hand zette. Bewindslieden willen tegenwoordig het liefst geeuwend geciteerd worden als ze weer eens een motie van wantrouwen aan de broek krijgen van de PVV. Vandaag is het opnieuw zover: Wilders gaat Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) de wacht aanzeggen, omdat hij in het verleden pleitte voor mededogen met jihadisten. Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) moet boeten omdat ze ook nog een Zweeds paspoort heeft.

Tot 'shock and awe' zal het niet meer leiden. Het debat vandaag moet aantonen of binnen de PVV, een beweging die al jaren amper nieuwkomers toelaat, nog genoeg creativiteit aanwezig is om de eigen boodschap effectief te presenteren.

Onderschat kan Wilders niet worden. Zijn ervaring is nog altijd een machtig wapen. De nadruk ligt als vanouds op zijn anti-islamagenda, maar de PVV-leider beheerst als Haagse veteraan alle dossiers. Hij kan drukken waar het de rechtse rivalen VVD en CDA pijn doet: de inperking van de hypotheekrenteaftrek, de 'aflosboete', de relatief beperkte lastenverlichting, de verhoging van het budget voor Ontwikkelingssamenwerking, het ongemoeid laten van het Vluchtelingenverdrag. Wilders volgt al die discussies al jaren.

De vraag is of op er rechts ook blokvorming gaat plaatsvinden. Thierry Baudet steunt al geregeld de initiatieven van Geert Wilders, maar tegelijkertijd is hij een potentiële rivaal, zo wordt binnen de PVV erkend. Wilders negeert Baudet vooralsnog. Zo heeft hij het tot dusver altijd gedaan, van Rita Verdonk tot Jan Roos. Uiteindelijk gingen zij ten onder, en bleef de PVV overeind.

Bekijk de zetelverdeling hier in het groot

Wilders (PVV) en Henk Krol (50Plus) Beeld anp

Kees van der Staaij (SGP) de mannenbroeders zijn assertiever geworden

De SGP-leider wordt gezien als de stille vennoot van Rutte III. In tijden van nood kan hij met zijn drie zetels het kabinet dat steunt op een minieme meerderheid uit de brand helpen. Van der Staaij is immers al sinds 2010 een betrouwbare bondgenoot van Rutte, die de SGP'ers graag omschrijft als 'leuke mensen'. De mannenbroeders zijn de afgelopen jaren wel assertiever geworden. De SGP klaagt nu alweer hardop over de fiscale achterstelling van gezinnen met één kostwinner, de eenverdieners. Het wachten is op een even beleefd als dwingend verzoek van Van der Staaij aan Rutte III om daar toch nog iets aan te doen. Op één vlak heeft het kabinet al punten gescoord bij de SGP: een meerderheid van de bewindspersonen legde de eed af ('zo waarlijk helpe mij God almachtig') en niet de belofte.


Thierry Baudet (FvD) - De peilingen verhogen zijn status - en de druk

Hij is de verrassende winnaar van de formatie, althans in de peilingen. Alle relativeringen ten spijt, ook dat leidt op het Binnenhof tot status. Iedere partijleider heeft het in de gaten: VVD, CDA, PVV verliezen zetels, Forum voor Democratie (FvD) gaat omhoog.

Het is eerder gebeurd. Iemand als Henk Krol stond er ooit ook goed op bij Maurice de Hond, maar uiteindelijk ging de nieuwkomer net zo snel weer in vlammen op. Dat kan Baudet eveneens overkomen. Toch zal er zelfs bij premier Rutte enige nervositeit ontstaan als zijn vriend Jort Kelder op televisie verkondigt dat Baudet de VVD 'helemaal leeg gaat eten'.

Thierry Baudet (hier nog met baard). Beeld anp

Het verhoogt tegelijkertijd de druk op de FvD-leider. Het debat over de regeringsverklaring is zijn vuurdoop. Tot dusver viel hij vooral op door geregisseerde en ingestuurde mediamomentjes. Een optreden in camouflagegerei, een inbreng in het Latijn, zijn vleugel die de Kamer in werd getakeld en een paar snedige quotes ('Rutte is de succesvolste PvdA'er uit de geschiedenis') in het tv-programma van zijn politieke geestverwant, Harry Mens.

Baudet zal tijdens het debat ongetwijfeld kritiek hebben op het klimaatbeleid van Rutte III - in zijn ogen je reinste geldverspilling. De FvD-leider hekelt daarnaast non-stop het voornemen van 'het partijkartel' om het raadgevend referendum weer af te schaffen.

Probleem is wel dat de FvD-leider zich tot dusver geen meester heeft getoond in de snelle, improviserende debatjes aan de interruptiemicrofoon. Opmerkelijk vaak zit hij dan potjes schaak te spelen op zijn telefoon of druk te tikken op zijn laptop. Als hij daarin volhardt, zal Baudet tamelijk onzichtbaar blijven. Met zijn twee zetels krijgt de nieuweling in de Kamer als laatste het woord. Tegen die tijd is de avond al gevallen.


Tunahan Kuzu (DENK) - Confrontatie met wilders loont meer

De Denk-leider had waarschijnlijk vrij eenvoudig zijn handtekening kunnen zetten onder het alternatieve economische plan van GroenLinks, SP en PvdA. Ook Kuzu is tegen 'de belastingverlaging voor grote bedrijven' die volgens hem wordt gefinancierd door een verhoging van het lage btw-tarief. Door de problematische relatie met Asscher, die de aanleiding vormde voor de afscheiding van de PvdA, blijft een aansluiting bij het 'linkse motorblok' voorlopig onwaarschijnlijk.

Op het gebied van immigratie, integratie en buitenlandse beleid zal Kuzu ook een scherpere koers varen. Het zal desondanks moeilijk blijven om als kleinste linkse partij op te vallen met kritiek op het kabinet.

Kuzu zoekt dan ook vaak de confrontatie met een andere tegenstander om zijn punt te maken: Geert Wilders.


Henk Krol (50PLUS) - Kabinet bestoken met unieke rekenmethoden

'Rutte III is een anti-ouderenkabinet', concludeerde de 50Plus-leider meteen na de presentatie van het regeerakkoord. Volgens de unieke rekenmethoden van Krol gaan de ouderen 'tot 40 procent' achterlopen ten opzichte van werkenden.

Krol zal dat cijfer vandaag ongetwijfeld weer noemen, hoewel zijn gebruik van statistieken verder voor niemand navolgbaar is. Dat mensen met alleen AOW en eventueel een klein pensioen er in koopkracht op vooruit gaan, zal minder aandacht krijgen van de 50Plus-leider.

Krol maakt verder een groot punt van de 'aflosboete' voor woningbezitters zonder hypotheekschuld. Die verliezen de komende dertig jaar langzaam hun vrijstelling voor het eigenwoningforfait.


Lodewijk Asscher (PVDA) - Kennis van haagse machinekamer benutten

Het is de nieuwe realiteit voor de oude grootmacht: de PvdA komt pas als zevende partij aan de beurt in dit debat. Een andere consequentie: linkse samenwerking is onvermijdelijk om nog een vuist te kunnen maken.

Lodewijk Asscher heeft samen met Klaver en Roemer een alternatief voor het regeerakkoord gemaakt. Het probleem is dat zijn linkse compagnons daar tijdens het debat al mee aan de haal kunnen gaan, ruim voordat de voormalige vicepremier het woord krijgt.

Asscher zal dan ook zelf in de aanval moeten bij de interruptiemicrofoon - iets wat hij bij voorgaande debatten al gretig deed. De PvdA-leider wil naar eigen zeggen gaan woekeren met zijn negen zetels. Enerzijds zal hij samen optrekken met andere linkse partijen, maar anderzijds is hij er op uit om als oppositiepartij resultaten te boeken. Zo hoopt Asscher het beeld van de PvdA als constructieve en verantwoordelijke linkse partij overeind te houden.

Klaver (GroenLinks) en Asscher (PvdA). Beeld anp

De ex-vicepremier zal daarbij gebruik maken van zijn kennis van de Haagse machinekamer. Zo slaagde hij er als demissionair vicepremier al in om credits te krijgen voor de 270 miljoen euro die er extra naar het basisonderwijs gaat. Nu zet hij weer zwaar in op het terugdraaien van de 100 miljoen bezuiniging op de wijkverpleging. Asscher schreef al een brandbrief aan het kabinet, riep op tot acties en schoof aan bij ieder radio- en tv-programma dat hem wil hebben.

Er is geen Nostradamus voor nodig om te voorspellen dat de PvdA-leider uiteindelijk victorie gaat kraaien. Op het ministerie van Volksgezondheid viel al eerder te horen dat het kabinet deze bezuiniging waarschijnlijk gaat terugdraaien.

Asscher zal nog heel wat van deze 'overwinningen' nodig hebben om zijn partij uit het diepe dal te sleuren.

Marianne Thieme (PvdD) - Absolute outsider kan machtsfactor worden

De Partij voor de Dieren blijft met haar alternatieve maatschappijvisie gestaag doorgroeien.

Inmiddels is de beweging van Thieme net zo groot als de ChristenUnie - een teken dat 'de Dieren' op termijn ook een machtsfactor kunnen worden in een versplinterd politiek landschap. Thieme is een ervaren debater die er geregeld in slaagt om andere fractievoorzitters in het defensief te drijven met haar 'plan B' voor een drastische vergroening en verduurzaming van de economie. Haar partij koestert verder vooral de rol van absolute outsider.

Jesse Klaver (GroenLinks) - Als wegloper strijden tegen 'knetterrechts'

De post-verkiezingenblues sloeg de afgelopen maanden toe bij GroenLinks. Klaver won tien zetels, maar hij rekende tijdens de campagne op meer. De omstandigheden leken ook ideaal: de PvdA lag op apegapen, de SP was intern verdeeld. Uiteindelijk bleef de aantrekkingskracht van de partij toch te beperkt tot studenten en stedelingen. Klaver mag zich met 14 zetels nu de oppositieleider op links noemen, maar het verschil met de SP is slechts een schamele vierduizend stemmen.

Klaver sleept daarnaast een mislukte formatiepoging met zich mee. Zijn voormalige onderhandelingspartners schilderen hem af als een wegloper. CDA-leider Sybrand Buma noemde hem dit weekend nog 'onverantwoord' en 'hooghartig'. Binnen GroenLinks blijven ze er desondanks van overtuigd dat Klaver uiteindelijk waardering zal krijgen van de kiezer voor zijn bereidheid om 'nee' te zeggen tegen Mark Rutte, Buma en Alexander Pechtold.

Klaver portretteert Rutte III nu als een 'knetterrechts' kabinet. Multinationals zouden profiteren, terwijl uitkeringsgerechtigden het gelag betalen. De 31-jarige GroenLinks-leider heeft daarnaast munitie om het klimaatbeleid van het nieuwe kabinet aan te vallen. Op zijn verzoek heeft het Planbureau voor de Leefomgeving het regeerakkoord doorgerekend. Uitkomst: het 'groenste kabinet ooit' haalt de eigen klimaatdoelen vooralsnog niet.

GroenLinks zal ook constateren dat het vluchtelingenbeleid sterk naar rechts is opgeschoven. De regeringspartijen D66 en ChristenUnie hebben de uitbreiding van het kinderpardon opgegeven, er wordt beknibbeld op de rechtsbijstand voor asielzoekers en statushouders krijgen voortaan beperkte toegang tot de verzorgingsstaat.

De reactie vanuit de coalitie staat ook al vast: dan had Klaver zelf maar moeten meedoen.


Emile Roemer (SP) - 'Hetzelfde liedje' van Rutte, en van de SP?

De ex-wethouder uit Boxmeer leek ooit voorbestemd om de SP naar het centrum van de macht te leiden, maar zijn partij is juist naar de periferie opgeschoven. Tijdens de verkiezingscampagne sloot de SP niet alleen de PVV uit als regeringspartner, maar ook de VVD, een partij waarmee Roemer in Brabant nog goed had samengewerkt.

Binnen de SP valt te horen dat het een wanhoopsactie was. Roemer moest zich van zijn linkse rivalen Klaver en Asscher onderscheiden door de VVD als 'partij van graaier- en gangsterpolitiek' (dixit SP-voorzitter Ron Meyer) in de ban te doen. Wellicht is de neergang daardoor een halt toegeroepen, maar Roemer zal zich nu wel voortdurend moeten verweren tegen verwijten dat hij zichzelf buitenspel zet.

Roemer is alweer bijna acht jaar partijleider van de SP. 'Het nieuwe kabinet zingt hetzelfde liedje, met dezelfde valse melodie', verzuchtte Roemer al op de site van de SP. 'Rutte I, II, of III, het is steeds hetzelfde: de tweedeling groeit, zekerheid neemt af.'

De SP-leider schetst daarmee ook zijn eigen probleem. Als het kabinetsbeleid inderdaad steeds hetzelfde is, dan is zijn eigen kritiek op het beleid dat ook.


Hoe goed kent u het kabinet? Lees hier alles over het nieuwe kabinet

Ken uw kabinet
Met het nieuwe kabinet treden nieuwe politici aan en krijgen bekende gezichten andere rollen. Hoe goed kent u het kabinet-Rutte III?

Rutte III-filter
Na een historisch lange formatie is het kabinet Rutte III er eindelijk. Wij gidsen je door het regeerakkoord. Hoe wordt het geld verdeeld? Wat hebben de partijen binnengesleept? En op welke punten gaat de coalitie het moeilijk krijgen?

Dezelfde premier, een nieuwe werkelijkheid
Het wordt een opgave om dit kabinet overeind te houden. Het monsterverbond van vier partijen, de minieme meerderheid in beide Kamers: bij elke stemming kan het misgaan.

Eindigt elk debat straks in 76 tegen 74?
In het eerste Kamerdebat eerder deze maand tekenden zich de consequenties af van een coalitie die stoelt op de kleinst mogelijke meerderheid. De komende jaren zal het steeds gaan om de vraag: eindigt elk debat in 76 tegen 74, of zijn er andere smaken mogelijk?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden