Kabinet-Rutte II bereidt zich voor op nederlaag

Vanavond debatteren Mark Rutte en Diederik Samsom, met vier andere partijleiders, op tv. Hun project - het kabinet-Rutte II - is in gevaar. De coalitie heeft zich al neergelegd bij schade op 18 maart, bij de statenverkiezingen. Alle aandacht gaat nu uit naar de vraag: hoe vaart het schip desondanks verder?

Premier Mark Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom in de Tweede KamerBeeld anp

Ronald Plasterk pakt zijn portemonnee. Hij haalt een geplastificeerd kaartje tevoorschijn ter grootte van een bankpas. 'Heb ik altijd bij de hand.' Op de ene kant staat de zetelverdeling in de Tweede Kamer, op de andere die in de Eerste Kamer. 'Handig hè?' De PvdA-minister van Binnenlandse Zaken kijkt er vaak even naar. 'Vooral als ik naar de senaat moet.'

Het is het lot van Rutte II sinds oktober 2012: permanent politiek crisismanagement, voortdurend op zoek naar meerderheidssteun voor kabinetsplannen. Die meerderheid ontbreekt in de senaat. De politieke praktijk die de afgelopen jaren is gegroeid en effectief gebleken: steun in de Eerste Kamer wordt vooraf veilig gesteld in de Tweede Kamer. Dat gaat meestal met D66, ChristenUnie en SGP - de Constructieve 3 - en soms met andere partijen.

Deze werkwijze dreigt nu te kapseizen, het project van Mark Rutte en Diederik Samsom is in gevaar. Nog afgezien van wat er mogelijk in de achterban van de PvdA gebeurt na een derde grote nederlaag op rij, dreigt de kiezer volgens de peilingen een gat te schieten in de boeg van het schip van staat. Na de verkiezingen voor provinciale staten (18 maart) en, getrapt, voor de Eerste Kamer (26 mei) hebben VVD, PvdA en het loyale drietal mogelijk niet genoeg zetels in de senaat om hun modus operandi voort te zetten.

Daarom is het vanaf nu alle hens aan dek. Tot nu toe waren de tv-debatten nog het podium voor de lijsttrekkers in de provincies en de Eerste Kamer, vanavond bij RTL treden Rutte en Samsom voor het eerst zelf in het strijdperk om te redden wat er te redden valt. Ze hopen te profiteren van de optimistische economische vooruitzichten, ze zullen onvermoeibaar benadrukken dat de tijd van oogsten nog moet komen en ze zullen de kiezer vragen om meer tijd. Maar intussen is ook plan B in werking getreden: ervoor zorgen dat zelfs een grote nederlaag niet de ondergang van Rutte II wordt.

Tekst loopt door onder de foto's.

Het geplastificeerde kaartje dat minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken vaak bij zich heeft met daarop de zetelverdeling in de Tweede en Eerste KamerBeeld Freek van den Bergh
Beeld Freek van den Bergh

Stille hoop

Dat begint bij management by speech: de toestand is hopeloos, maar niet ernstig. Rutte zelf deed daarin de aftrap, afgelopen zaterdag in de Volkskrant. Hij toonde zich van zijn blijmoedigste kant. Geen meerderheid met Pechtold, Slob en Van der Staaij? Dan halen ze toch Buma van het CDA erbij? Misschien Van Ojik ook nog, van GroenLinks. 'Laten we met alle constructieve politici de krachten bundelen.'

Insiders bevestigen dat Rutte deze houding ook binnenskamers tegenover zijn vertrouwelingen al weken uitdraagt: de betekenis van de dreigende nederlaag bij voorbaat zo klein mogelijk maken. Wat maakt het uit, een onderhandelingspartner meer of minder? Business as usual, onder iets moeilijker omstandigheden. De premier heeft er alle reden voor. Hij wil door: het Europees voorzitterschap in de eerste helft van 2016 moet een bekroning worden van zijn premierschap. Dan kun je geen demissionair kabinet en verkiezingen hebben. En er is die stille hoop: als in 2017 de economie verder is hersteld, kan de VVD opnieuw oogsten en 40-plus zetels halen. Nu al claimt Rutte: 'Nederland loopt weer voorop, we zitten niet meer achteraan.'

Het is de sfeer die de hele coalitie in de greep heeft: er is hoe dan ook leven na 18 maart. Jeroen Dijsselbloem, PvdA-minister van Financiën en een van de grondleggers van het kabinet: 'Een meerderheid in de Eerste Kamer is nice to have, maar het mandaat in de Tweede Kamer is echt belangrijker. Meerderheden in de senaat kunnen we op allerlei manieren verwerven. We moeten oppassen dat de Eerste Kamer geen gelijkwaardigheid aan de Tweede Kamer gaat claimen. Zo van: ik krijg mijn zin niet in de Tweede Kamer, dan ga ik obstructie plegen in de Eerste Kamer, door dingen tegen te houden. Dat zijn politieke spelletjes en daar is de Eerste Kamer niet voor bedoeld.'

Zo ziet ook Plasterk het. 'Kijk je naar het leerboek politicologie, dan is dit geen ideale situatie. Maar het werkt en ik kan mij niet voorstellen dat de nieuwe grondhouding wordt: wij gaan structureel alles tegenhouden. Daar acht ik de senatoren te hoog voor.'

De coalitie weet dat er een prijs betaald zal moeten worden. Buma (CDA) zal voor 18 maart geen enkele toezegging doen en ook daarna veel noten op zijn zang hebben. Voor een groter en zelfbewuster D66 geldt hetzelfde. Daar staat tegenover dat beide partijen niet aandringen op de val van het kabinet - dat laten ze aan SP en PVV. Pechtold spoort het kabinet juist aan tot meer daadkracht: kom op met dat belastingstelsel en de onderwijshervormingen.

Bijsturen

Bij de gedoogbroertjes heerst dezelfde stemming. CU-leider Slob omschrijft het proces van de afgelopen jaren als 'boeiend maar vermoeiend'. Als hij aan de kant was blijven staan, zou hij 'geen knip voor de neus waard zijn geweest', vindt hij nog steeds. Slob: 'We hebben najaar 2013 die hele begroting omgeploegd. Wij wilden bijvoorbeeld de kaalslag op de kinderbijslag en het banenverlies in de regio voorkomen. Er viel iets te halen voor onze achterban, en dat gold ook voor D66 en SGP. Het jaar daarop idem en straks mogelijk weer. Wij moeten steeds hard onderhandelen, want wij staan het verst weg van deze coalitie. Maar mijn adagium is: een politicus wordt gekozen om maximale verantwoordelijkheid te nemen.'

SGP-leider Kees van der Staaij sluit zich daarbij aan: 'Als ik er beschouwelijk naar kijk, zeg ik: niet stoppen. Er is een uitvoeringsagenda, er is een stevige wetgevingsagenda. Het zal sowieso een andere fase worden voor het kabinet, met meer nadruk op bijsturen. En voor nieuwe plannen blijft gelden wat al gold: het kabinet moet per keer draagvlak verwerven.'

SGP-lijsttrekker voor Zuid-Holland Servaas Stoop (2e L) en SGP-leider Kees van der Staaij (2e R) tijdens een campagnebijeenkomstBeeld anp

Kabinetsleden ontlenen zelfvertrouwen aan die nog altijd constructieve houding van een groot deel van het parlement. Het hoofd omhoog, nieuwe bondgenoten zoeken, en gaat het niet zoals het moet dan moet het maar zoals het gaat. Dat is de lijn. Dijsselbloem zegt het zonder omhaal: 'Wat de uitslag ook is op 18 maart, de uitkomst zal nooit zijn: we treden af. De conclusie zal zijn: in principe gaan we gewoon door, want we hebben een solide mandaat in de Tweede Kamer. We hebben een groot deel van het regeerakkoord uitgevoerd. Dit kabinet is op een wonderlijke manier heel effectief. Laten we kijken of we die lijn ook kunnen doortrekken met de vernieuwingen van het pensioenstelsel en het belastingstelsel.'

Plasterk vindt dat partijleider Samsom extra tijd verdient. 'Kijk, Diederik had met 38 zetels in de oppositie kunnen gaan zitten. Dan was hij onbetwist de oppositieleider geworden, zou alle ongenoegen in 2017 naar hem zijn toegestroomd en was hij wellicht premier geworden. Dat was een reële overweging. Maar als je 38 zetels haalt, krijg je die niet om je voor te bereiden op de verkiezingen van vier jaar later. Dan moet je aan de bak, en zorgen dat de mensen in 2017 op je stemmen omdat je iets voor elkaar hebt gekregen.'

Schouders eronder

Is daarmee het voortbestaan van Rutte II tot 2017 verzekerd? De lakmoesproef volgt waarschijnlijk in de komende zomer, als PvdA en VVD politiek draagvlak moeten vinden voor hun volgende begroting én voor het nieuwe belastingstelsel. De vraag is wat de uitslag van 18 maart doet met de verhoudingen. CDA en D66 hebben heel andere ideeën over belasting heffen dan de PvdA. Zij zullen de VVD proberen te verleiden hun kant op te bewegen. De PvdA komt dan nog meer onder druk te staan.

Alle betrokkenen houden het hierop: als dit kabinet voortijdig valt, zal het niet door Pechtold, Buma of Slob zijn, maar doordat VVD en PvdA elkaar toch gewoon zat worden in de komende maanden. Omdat de rek eruit is, omdat ze elkaar weinig meer gunnen en omdat alles te moeizaam wordt. Slob: 'Dit kabinet heeft de drive er een succes van te maken. Hoe harder er op ze gebeukt wordt, hoe sterker ze elkaar vasthouden. Maar ik weet ook hoe snel het kan omslaan. In Balkenende IV waren we in januari nog complimenteus voor elkaar. In februari viel het kabinet.'

Pechtold, Buma, Van Ojik en SlobBeeld anp

In de VVD hopen ze vooral dat de PvdA zichzelf snel bij elkaar raapt, als de klap op 18 maart meedogenloos is. Dat Samsom zijn schouders eronder blijft zetten. Dat er geen klaagzang komt vanuit diens fractie. Daar houden ze niet van bij de VVD. Eind 2014, tijdens een bijeenkomst voor het VVD-bestuurskader, zorgde fractiesecretaris Ton Elias voor het vermaak. Hij toonde een videofragment van een lied van Brigitte Kaandorp. 'Ik heb een heel zwaar leven', galmde door de zaal. 'Echt heel zwaar. Alles is voor mij ontzettend moeilijk. Bij mij gaat nooit eens iets vanzelf.'

Het liberale gezelschap lachte en herkende de PvdA, die vaak zo veel zwaarmoediger in het leven staat. Dat liever niet dus, is de nauwelijks verborgen waarschuwing.

Aan Ronald Plasterk zal het niet liggen. Hij stopt het kaartje weer in zijn portemonnee. 'Het wordt spannend. We zijn door zwaar water gegaan, maar ik heb altijd het gevoel gehad dat het goed zou komen. Trial and error, zegt de bioloog in mij. Dit is nou eenmaal niet aan de tekentafel ontstaan. Even afwachten maar hoe mijn nieuwe kaartje er straks uitziet en dan hoop ik dat de kiezer in 2017 zegt: ze hebben het toch maar mooi gefikst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden