Kabinet raakte door zijn eigen onwaarheden in de knel

De brief die minister Plasterk van Binnenlandse Zaken samen met zijn collega Hennis van Defensie aan de Tweede Kamer stuurde, is medebepalend voor het lot van beide ministers. Stellen de antwoorden de Tweede Kamer gerust, of leiden ze alleen maar tot meer onrust? Een ontleding van acht cruciale passages uit de brief.

Passage:

Hoe komt het dat een aantal maanden geleden niet bekend was dat er sprake was van gegevens die rechtmatig (binnen de wettelijke doelen) verzameld zijn? Had dit niet bekend moeten zijn?


(...) Op basis van dit onderzoek is op 20 november 2013 gebleken dat het in de berichtgeving genoemde getal van 1,8 miljoen hoogstwaarschijnlijk betrekking had op verzameling van metadata van telefoongesprekken door de Nationale Sigint Organisatie (NSO). Dit werd bevestigd door verder intern onderzoek van de diensten. Op 22 november 2013 zijn de minister van Defensie en de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) hierover door de diensten gelijktijdig geïnformeerd.


Wat staat hier?

Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken en minister Hennis van Defensie wisten op 22 november al dat de Tweede Kamer op 6 november verkeerd was geïnformeerd over het delen van Nederlandse inlichtingeninformatie aan de Amerikanen.


Passage:

Is de Kamer meteen geïnformeerd nadat er duidelijkheid kwam over de herkomst van de gegevens?


Daarna hebben de Minister van Defensie en de Minister van BZK de afweging gemaakt tussen de plicht om de Kamer zoveel als mogelijk te informeren en het belang van de Staat om in het openbaar niet in te gaan op de mogelijke modus operandi van onze diensten. Het laatste gaf de doorslag.


In het kader van de voorbereiding van de civiele procedure over het gebruik van gegevens afkomstig van buitenlandse diensten is er eind januari 2014 een nieuw toetsmoment ontstaan.


Wat staat hier?

De ministers hebben ruim twee maanden bewust hun mond gehouden over de foutief verstrekte informatie, omdat openbaarheid niet in het 'belang van de Staat' zou zijn. Pas op 4 februari vertelden zij alsnog de waarheid, omdat de belangengroep 'Burgers tegen Plasterk' een rechtszaak had aangespannen. Als er geen rechtszaak was geweest, dan waren Plasterk en Hennis nooit teruggekomen op de foute informatie aan de Kamer.


Passage:

Op 6 februari 2014 zijn er geruchten naar boven gekomen over het eventueel adviseren van de minister om ergens niet aan deel te nemen. Graag een reactie hierop van de minister van BZK.


De minister van BZK is als enige verantwoordelijk voor zijn optredens in de media.


Wat staat hier?

Hennis heeft haar collega Plasterk sterk afgeraden om op 30 oktober naar Nieuwsuur te gaan, omdat er nog teveel onduidelijk was over de herkomst van de afgetapte telefoongesprekken. Plasterk ging toch. Hennis wil daar geen verantwoordelijkheid voor dragen, want: eigen schuld, dikke bult.


Passage:

Gelet op het gewicht van de genoemde belangen en de verdediging hiervan, diende de weergave van het handelen van de diensten door de eiser te worden weerlegd omdat deze anders, als de gedaagde deze weergave onweersproken liet, voor waar zou kunnen worden aangenomen.


Wat staat hier?

Plasterk heeft verkeerde informatie verstrekt in het programma Pauw & Witteman (6 oktober), Nieuwsuur (30 oktober) en in de Kamer (6 november). Als hij dit niet alsnog zou rechtzetten, dan zouden burgers en rechters misschien gaan denken dat de eerdere woorden van Plasterk de waarheid waren. Dat was niet de bedoeling. Zeker niet omdat de Staat een rechtszaak boven het hoofd hing.


Feitelijk is het kabinet in de knel gekomen door haar eigen onwaarheid nadat Plasterk had beweerd dat de Amerikanen Nederlandse telefoongesprekken hadden onderschept. Als de NSA de op deze manier verkregen data weer zouden hebben gedeeld met de Nederlandse diensten, zou dat zijn neergekomen op het 'witwassen van data': de Nederlandse inlichtingendiensten zou dan via deze route aan gegevens kunnen zijn gekomen waar ze zelf niet bij kunnen. Dat is precies de beschuldiging in de zaak 'Burgers tegen Plasterk'. Dus hebben Plasterk en Hennis op 4 februari alsnog de waarheid verteld - die voor de Staat minder schadelijk is dan de door de ministers gecreëerde onwaarheid.


Passage:

Staat de minister van BZK nog steeds achter de uitlating, gedaan op 30 oktober 2013 in het tv-programma Nieuwsuur, dat de National Security Agency (NSA) in één maand ongeveer 1,8 miljoen telefoontjes heeft onderschept?


Nee. Er zijn 2 redenen waarom de minister van BZK dit als mogelijkheid zag:


Het stond voor de Nederlandse diensten vast dat zij niet 1,8 miljoen Nederlandse telefoongesprekken hadden vergaard. Een alternatieve verklaring was dat deze door een buitenlandse dienst waren vergaard.


Opvragen door de AIVD leverde op dat er per dag circa 60.000 gesprekken tussen Nederland en de VS zijn. Over een peilperiode van een maand kwam dat overeen met de 1,8 miljoen uit Der Spiegel.


Terugkijkend hierop vindt de minister van BZK dat hij deze mogelijke verklaring achterwege had moeten laten.


Wat staat hier?

Plasterk heeft niet gejokt, maar per ongeluk verkeerde informatie verschaft. Hier volgt de technische verdediging van Plasterk: Toen hij in Nieuwsuur zei dat Nederland geen metadata had verstrekt aan de VS, bedoelde hij: geen metadata over Nederlandse telefoonnummers. Dat wist hij zeker. Verder had hij geen idee waar het cijfer van 1,8 miljoen vandaan kwam - hij zag de optie over het hoofd dat dit door de Nationale Sigint Organisatie (NSO) verzamelde buitenlandse data konden zijn. Een creatieve rekensom van de AIVD bood een mogelijke verklaring, maar het was een gok of dit waar was. Plasterk vindt achteraf dat hij beter niet had kunnen gokken.


Passage:

Er was in dat stadium sprake van een mogelijke verklaring. Op basis daarvan heeft de minister van BZK de uitspraak gedaan. In het publieke debat was de stellige indruk ontstaan dat de Nederlandse veiligheidsdiensten 1,8 miljoen telefoongesprekken van Nederlanders zouden hebben vergaard. De minister van BZK heeft dit beeld willen weerleggen.


Wat staat hier?

Het is eigenlijk de schuld van de media dat Nederlanders dachten dat hun eigen telefoontjes werden getapt. Plasterk wilde burgers geruststellen en ging daarom bij P&W en Nieuwsuur vertellen dat dit niet waar was. Dat Nederlanders inderdaad niet werden getapt, maar dat het verder ook helemaal anders zat, ontging hem.


Passage:

Het gaat hier om metadata van telefoongesprekken met herkomst en/of bestemming in het buitenland. Voor zover daarbij Nederlandse telefoonnummers in beeld kwamen, zijn deze hieruit gefilterd alvorens de informatie te delen met partnerdiensten.


Wat staat hier?

Er is alleen informatie verzameld over buitenlandse telefoonnummers en over telefoonnummers die met het buitenland belden. Indien er per ongeluk data over Nederlandse telefoonnummers is onderschept, dan heeft de Nederlandse spionagedienst deze eerst zelf beoordeeld voordat de informatie is doorgespeeld aan de Amerikanen.


Passage:

Betreffen de 1,8 miljoen records metadata ook 1,8 miljoen verschillende momenten/vormen van communicatie? Zo nee, hoeveel communicatiemomenten beslaan deze data?


Ja.


Op welke vormen van communicatie hebben de metadata betrekking? Gaat het uitsluitend om telefoongesprekken, of ook mailberichten en andere communicatie?


Het betreft uitsluitend metadata van telefoongesprekken, hieronder begrepen een klein deel sms-verkeer en faxen, op basis van satellietcommunicatie.


Wat staat hier?

Er zijn in die ene maand gegevens verzameld over 1,8 miljoen telefoongesprekken. Het is dus niet zo dat één gesprek bestaat uit meerdere records metadata, zoals een woordvoerder van de MIVD vorige week zei.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden