Nieuws

Kabinet liet zich bij vaccins van Halix aftroeven door Britten, ondanks gouden tip van Omtzigt

Het Leidse biotechbedrijf Halix produceert de elementaire stof voor vaccins die bovenal in Britse bovenarmen verdwijnen. Hoe kon dat gebeuren? CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt gaf vorig jaar april al een tip om Halix binnen te halen, maar het kabinet liet zich aftroeven door de Britten.

Het gebouw van Halix in Leiden. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Het gebouw van Halix in Leiden.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De vaccinatiestrijd tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk verkeert nog steeds in een impasse. Brussel is woedend dat het AstraZeneca-consortium leveringsafspraken met de EU niet nakomt, maar wel volop doses leverde aan de Engelsen. De Britse voorrangspositie doet des te meer pijn, omdat de vaccins deels op het vasteland worden geproduceerd.

De toorn richt zich daarbij ook op Halix, een biotechtechbedrijf in Leiden dat het werkzame ingrediënt maakt voor de vaccins van AstraZeneca. Uit frustratie heeft de EU de facto een exportverbod opgelegd aan Halix, want het bedrijf produceerde vermoedelijk maandenlang exclusief voor de Britten, terwijl EU-landen tevergeefs wachtten op vaccins.

Had dat voorkomen kunnen worden? Zeker is dat Nederland al in een vroeg stadium wist dat Halix een belangrijke rol kon spelen in het ontwikkelen en produceren van vaccins. Het is CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt die daarop al aan het begin van de pandemie wees, op het allerhoogste niveau: in het Torentje.

Contact van Omtzigt

Hoe is dat gegaan? Omtzigt kreeg via via een tip over de universiteit van Oxford. Die universiteit is in april 2020 frontrunner om een vaccin tegen corona te ontwikkelen. De zoektocht naar productiecapaciteit is dan al begonnen. Als er groen licht komt van de zorgautoriteiten moeten er immers al zoveel mogelijk vaccins klaar staan.

Het oog van Oxford valt op Halix in Leiden. Dat bedrijf beschikt over voldoende expertise om het werkzame ingrediënt van het Oxford-vaccin te maken, maar moet de productiecapaciteit zo snel mogelijk zien op te schalen. Daar is geld voor nodig. De universiteit besluit via het contact van Omtzigt de Nederlandse overheid te benaderen.

Het is Pieter Omtzigt die op 28 april een afspraak heeft met Mark Rutte in het Torentje, zo bevestigt het ministerie van Algemene Zaken. In dat gesprek wijst Omzigt op de mogelijkheden bij Halix. Daar moet Nederland induiken, zo is de boodschap.

Een hoge ambtenaar van Rutte die ook aanwezig is, neemt een dag later contact op met de connectie van Omtzigt. Die stuurt ook nog een brief met het voorstel van Oxford. Boodschap: de universiteit wil dat de Nederlandse overheid 10 miljoen euro investeert om de productiecapaciteit van Halix te verhogen van 2 miljoen doses naar 10 miljoen doses per maand. Bij Algemene Zaken en VWS wordt ontkend dat het om die aantallen gaat.

Het lijkt voor Nederland in elk geval een uitgelezen mogelijkheid om op de eerste rij te zitten bij de productie van het op dat moment veelbelovendste vaccin ter wereld. 10 miljoen euro zou een schijntje zijn om de productiecapaciteit van vaccins voor Nederland veilig te stellen, ook omdat er van Europese samenwerking nog geen sprake is. ‘Een kwestie van inkoppen’, denkt een ingewijde.

De ambtenaar van Rutte stuurt de mail van Omtzigt nog dezelfde dag door naar het ministerie van VWS. Daar ligt de verantwoordelijkheid voor het afsluiten van vaccincontracten. Zowel Algemene Zaken als VWS neemt contact op met Halix. Uiteindelijk wordt er ‘een verkennend gesprek’ ingepland: op 4 mei gaan enkele VWS-ambtenaren op bezoek bij Halix. In dat gesprek krijgt het biotechbedrijf ‘de uitnodiging om een concreet voorstel’ te doen.

Rode loper

Waarom het daarna fout gaat, blijft onduidelijk. Op het ministerie van VWS valt nu te horen dat het gesprek met Halix heel goed verliep. De rode loper zou zijn uitgerold voor het bedrijf. ‘Ze moesten alleen nog een voorstel op papier zetten’, aldus een woordvoerder van de minister van VWS Hugo de Jonge.

Dat voorstel komt er nooit. Onder druk van de Britse overheid sluit Oxford een samenwerkingsverband met de Brits-Zweedse farmaceut AstraZeneca. Halix sluit zich aan bij dat consortium.

De Britse premier Johnson zal het succes van zijn vaccinatieprogramma later in een baldadige bui toeschrijven aan ‘hebzucht’ en ‘kapitalisme’. Is Halix overgehaald met een lucratiever bod? Had Nederland meer kunnen doen om meer productiecapaciteit voor de eigen markt veilig te stellen? Het biotechbedrijf zelf weigert ieder commentaar over de keuze voor de Britten in mei 2020.

In eerste instantie bestaan er in het kabinet nog weinig zorgen over het akkoord van Halix met het Oxford/AstraZeneca-consortium. Samen met Duitsland, Frankrijk en Italië sluit Nederland via de zogenoemde Inclusieve Vaccin Alliantie een maand later een deal met AstraZeneca over de levering van 300 tot 400 miljoen vaccins. Het wordt ook door het ministerie van VWS uitgevent als een groot succes. Dat blijft zo als de Europese Commissie later de contractonderhandelingen overneemt.

Het gaat pas mis als begin dit jaar blijkt dat Astrazeneca de beloofde leveringen niet waarmaakt. Terwijl Nederland en andere Europese landen veel minder vaccins krijgen dan gedacht, pronkt Boris Johnson in Engeland met een vaccinatieprogramma dat op volle toeren draait.

Hardere afspraken

Hoe kan dat? De Britse regering heeft veel hardere afspraken gemaakt met AstraZeneca én toeleveranciers als Halix, zo luidt de uitleg aan de andere kant van Het Kanaal. ‘De EU-landen hebben een ‘beste pogingen’-contract en wij hebben een exclusieve overeenkomst’, zegt de Britse minister van Volksgezondheid Matt Hancock tegen de Financial Times.

Voor de Europese Commissie is het onverteerbaar dat AstraZeneca veel minder levert dan afgesproken, maar ondertussen wel vaccins die deels op het Europese vasteland worden gemaakt, verscheept naar het Verenigd Koninkrijk. Hoeveel vaccins er met de producten van Halix zijn gemaakt voor de Britse markt blijft een bedrijfsgeheim.

AstraZeneca neemt in eerste instantie niet eens de moeite om een vergunning aan te vragen voor Halix bij het Europees Geneesmiddelenagentschap EMA. Mogelijk omdat de daar medegeproduceerde vaccins toch alleen voor de Britse markt zijn bestemd. Pas eind maart komt de vergunning alsnog rond. Halix is dan al getroffen door een soort exportverbod. Alleen als duidelijk wordt wat er met de voltooide vaccins gebeurt, mag de grondstof van Halix naar het VK worden geëxporteerd.

Door de vaccinatiestrijd tussen EU en Engeland zijn ook de vruchteloze contacten tussen het kabinet en Halix in een ander daglicht komen te staan. Heeft Nederland in april en mei 2020 de slag verloren? Een week voor de verkiezingen stelt Pieter Omtzigt boze vragen aan het kabinet. ‘Begrijpen we nu goed dat Nederland geld kon investeren, maar het niet gedaan heeft? En dat er later geld geïnvesteerd is door het Verenigd Koninkrijk en dat vaccins nu geëxporteerd worden vanuit Leiden naar het VK?’

Op het Binnenhof circuleren dan al geruchten over de miskleun van het kabinet bij Halix. In NRC wijst columnist en microbioloog Rosanne Herzberger de beschuldigende vinger naar Rutte: ‘Diverse mensen die ik sprak wijzen erop dat die vaccins pontificaal voor zijn neus hebben gelegen – hij heeft ze gewoon laten wegglippen. Nederland had er anders voorgestaan als Rutte zich wél had ingezet om deze vaccins voor Nederland of desnoods voor de EU te reserveren.’

Pijnlijk getroffen

Bij het ministerie van Algemene Zaken zijn ze pijnlijk getroffen door dat verwijt. De rol van de premier zou maar beperkt zijn geweest, zo valt daar te horen. De raadsadviseur van Rutte heeft contact gezocht met Omtzigts connectie en Halix, maar het gesprek met het biotechbedrijf is uiteindelijk gevoerd door het ministerie van VWS onder leiding van CDA-minister De Jonge. Bij dat ministerie wijzen ze er weer op dat er alles aan is gedaan om Halix tegemoet te komen, maar dat het bedrijf uiteindelijk de financiering veiligstelde via het Britse consortium.

In februari erkent minister De Jonge van VWS wel voorzichtig dat er fouten zijn gemaakt, maar hij legt de schuld dan bij de EU. ‘In april viel ons op dat de productiefaciliteiten op Europese bodem werden gecontracteerd door vaccinontwikkelaars uit onder meer de VS en het Verenigd Koninkrijk, terwijl de Europese Commissie nog niet uit de startblokken was gekomen’, aldus De Jonge tegen de Volkskrant. ‘We hebben onvoldoende op ons netvlies gehad dat wij ons steviger met de productiecapaciteit hadden moeten bemoeien. Hadden wij dat ook gedaan, dan hadden we mogelijk eerder meer vaccins gehad.’

Dat Pieter Omtzigt in april al wees op de productiecapaciteit bij Halix, blijft dan nog onvermeld. Het CDA-Kamerlid reageert zelf niet op verzoeken om commentaar. Woensdag vindt het debat plaats over de speculaties van de verkenners bij de formatie om ‘een functie elders’ voor Omtzigt te vinden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden