Kabinet hoeft niet acuut luchtkwaliteit te verbeteren. Wat betekent dat voor het beleid? Vier vragen

De overheid hoeft niet acuut meer te doen om luchtvervuiling tegen te gaan. Milieudefensie verloor woensdag een rechtszaak hierover tegen de staat voor de rechtbank in Den Haag.

De hoogovens van staalproducent Tata Steel gezien vanaf de Noordzee. Foto anp

Waarover ging deze zaak?

Milieudefensie eiste dat de staat zich meer zou inspannen luchtvervuiling tegen te gaan, omdat het 'mensenrecht op gezondheid' wordt geschonden. Bovendien overschrijdt Nederland de Europese luchtkwaliteitsnormen waaraan het sinds 2011 voor fijnstof en 2015 voor stikstofdioxide (NO2) had moeten voldoen. Volgens de rechter heeft Milieudefensie echter niet kunnen aantonen dat de staat zich er te gemakkelijk van afmaakt. 'Volgens de rechter is de staat op de juiste weg om de luchtkwaliteit te verbeteren', reageerde staatssecretaris Stientje van Veldhoven (milieu, D66).

Eerder gaf de rechter Milieudefensie toch gelijk?

In september oordeelde de kortgedingrechter op dezelfde eis van Milieudefensie dat de overheid snel met een plan moest komen om de luchtkwaliteit te verbeteren. Die rechter vond dus dat de staat aantoonbaar te weinig deed voor schone lucht. Milieudefensie had dat kort geding aangespannen omdat de organisatie vond dat zij te lang moest wachten op de uitspraak van de sinds mei 2016 lopende bodemprocedure. Daarin is nu uitspraak gedaan. Juridisch gezien gaat de uitspraak in de bodemprocedure boven die in het kort geding. Milieudefensie overweegt een hoger beroep.

Wat betekent deze uitspraak voor het beleid van het kabinet?

De toenmalige staatssecretaris van milieu, Sharon Dijksma, zei direct na de uitspraak in september dat ze nieuwe plannen ging maken om de luchtkwaliteit te verbeteren. Die richten zich met name op plekken waar het niet lukt de uitstoot van fijnstof en NO2 terug te dringen, zoals binnensteden in de Randstad, gebieden met zware industrie en rondom intensieve veehouderij. Haar opvolger Van Veldhoven zegt hiermee gewoon door te gaan, ook nu de rechter heeft gezegd dat die extra inspanning niet verplicht is. 'Met steden en verschillende belangenorganisaties zijn we in overleg over de invulling van dit plan, ook Milieudefensie is uitgenodigd', aldus Van Veldhoven in een reactie. Nog niet bekend is wat zij concreet wil gaan doen. Van Veldhoven verwacht het actieplan eind 2018 aan te bieden aan de Tweede Kamer.

De toenmalige staatssecretaris van milieu, Sharon Dijksma Foto anp

Komt met deze uitspraak een einde aan het via de rechter invloed uitoefenen op overheidsbeleid?

In juni 2015 won duurzaamheidsorganisatie Urgenda een zaak tegen de overheid. De rechter bepaalde dat de uitstoot van het broeikasgas CO2 in 2020 zeker 25 procent minder moet zijn dan in 1990 en dat de overheid dat moet bewerkstelligen. Nog nooit eerder had een rechter een nationale regering veroordeeld tot een scherper klimaatbeleid. Ook in de zaak van Urgenda is de verwachting dat een hogere rechter een minder straf vonnis zal spreken.

Hoogleraar omgevingsrecht Chris Backes van de Universiteit Utrecht zei eerder dat het niet eens zo zeer gaat om de uitspraak, maar om het politieke signaal dat van zulke zaken uitgaat. Dat geldt nu ook in deze zaak van Milieudefensie. Dat Nederland al jaren de Europese normen overschrijdt op een aantal plekken, wordt door niemand wordt betwist.

Ook met deze uitspraak in de bodemprocedure ziet Milieudefensie vooral de winst die is behaald met de rechtsgang. De overheid heeft immers aangekondigd meer maatregelen te gaan nemen voor een betere luchtkwaliteit en gaat daarmee door. Ook heeft de rechtsgang veel publiciteit opgeleverd, waardoor, aldus campagneleider Knol, meer mensen het belang zijn gaan inzien van het verbeteren van de luchtkwaliteit.


Waarom moet de luchtkwaliteit in Nederland beter?

Milieudefensie daagt Rijk om luchtvervuiling: 'kat in het bakkie' volgens experts
Milieudefensie wil de Nederlandse staat woensdag in een kort geding dwingen tot een actievere houding om de EU-normen tegen luchtvervuiling te halen. De zaak maakt kans, denken deskundigen. 'En de timing had niet beter gekund. (+)

Hoe komt het dat de luchtkwaliteit in Nederland 'zorgwekkend' is?
De lucht in Nederland is de afgelopen decennia aanzienlijk schoner geworden. Dat komt doordat bedrijven en het wegverkeer minder schadelijke stoffen uitstoten. Toch noemt de Europese Commissie de luchtkwaliteit in Nederland nog steeds zorgwekkend. Soms worden Europese normen overschreden. Ondanks de verbetering brengt luchtverontreiniging schade toe aan de gezondheid van mens en milieu, stelt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Schattingen van het aantal vroegtijdige doden door luchtvervuiling in Nederland lopen uiteen van 6.700 tot 12.900 per jaar. Belangrijke boosdoeners: fijnstof en stikstofdioxide.

'Luchtwachters' gaan in grote steden proberen schone lucht af te dwingen bij stadsbesturen
Een legertje 'luchtwachters' gaat Nederlandse stadhuizen bestormen om betere lucht af te dwingen. 'Het is absurd, maar blijkbaar moeten we onze eigen gezondheid veilig stellen', zegt Arnhemmer Ipe van der Deen (66), die zich als vrijwillige luchtwachter heeft gemeld bij Milieudefensie.

Rechtszaak om klimaatbeleid af te dwingen
In 2015 wilde actiegroep Urgenda via de rechter afdwingen dat de overheid meer zou gaan doen aan het klimaat. Juristen waren toen sceptisch over deze unieke stap, maar 'het houdt de zaak wel scherp'.

Staat moet broeikasgasuitstoot van rechter sterk terugdringen
Actiegroep Urganda kreeg gelijk. De rechtbank in Den Haag verplicht de Nederlandse staat om de uitstoot van broeikasgas veel meer te beperken dan de regering van plan is.