InterviewStaatssecretaris Stientje van Veldhoven

Kabinet durft meer marktwerking op spoor niet aan: NS ook na 2024 op het hoofdrailnet

Stientje van Veldhoven.Beeld Kiki Groot

Staatssecretaris Van Veldhoven wil het spoor niet openbaar aanbesteden, maar gunnen aan de NS. Nét voordat Europese regels dat moeilijker gaan maken. ‘De risico’s van aanbesteden zijn groter dan de kansen.’

NS-baas Roger van Boxtel kan opgelucht ademhalen: zijn bedrijf wordt niet overgeleverd aan de grillen van de markt. Staatssecretaris Stientje van Veldhoven (Infrastructuur en Waterstaat, D66) kiest ervoor de concessie voor het hoofdrailnet na 2024 opnieuw onderhands te gunnen aan Nederlands grootste spoorvervoerder.

Met de concessie is de NS mogelijk tot 2035 gevrijwaard van buitenlandse concurrentie op de belangrijkste Nederlandse spoorverbindingen. De huidige concessie ging in 2015 in met een looptijd van tien jaar. Het is het volgende signaal dat het geloof in de zaligmakende werking van de vrije markt – sinds de jaren negentig dominant in de Nederlandse politiek – langzaam maar zeker op de terugtocht is. 

Ervaringen als in het Verenigd Koninkrijk, waar het spoor door verregaande liberalisering is versnipperd en de ticketprijzen hoog zijn, hebben de animo voor een open netwerk gesmoord. ‘De risico’s van aanbesteden zijn groter dan de kansen’, zegt Van Veldhoven, zeker nu de NS de afgelopen jaren beter is gaan presteren.

Evenwichtsoefening

De voorbereidingen voor de nieuwe concessie waren voor Van Veldhoven (46) een evenwichtsoefening. De aanpak van de coronacrisis – en alles wat daar bij komt – blijft om aandacht schreeuwen. Maar nu de crisis afzwakt, dringen ook de langer lopende dossiers zich op. Dossiers die in februari nog van het grootste belang waren, maar sinds de crisis naar de achtergrond verdwenen.

Ook Van Veldhoven besteedde het leeuwendeel van haar tijd daarna aan crisismanagement. Het treinverkeer kwam tot stilstand, het gros van de Nederlanders werkt thuis. Zij ook; dit interview geeft ze langs de digitale weg, rechtstreeks vanuit haar studeerkamer.

Het is even niet anders. Zij en minister Cora van Nieuwenhuizen ‘genereren veel traffic’ op het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, zegt ze. Verduidelijkend: ‘Er komen een hoop mensen naar kantoor voor ons.’

Hun ministerie moet het goede voorbeeld geven, nu in het openbaar vervoer slechts plek is voor 40 procent van het normale aantal reizigers. Die operatie kost de vervoersbedrijven miljarden euro’s.

Na lange onderhandelingen presenteerde Van Veldhoven vorige week een steunpakket van zo’n 1,5 miljard euro voor de sector. ‘We hebben het over bedrijven die variëren van de NS tot de Waddenveren’, zegt ze. ‘Het was een hele puzzel om daar recht aan te doen.’

Gelijktijdig hakte de D66’er de knoop door over de onderhandse gunning van het hoofdrailnet aan de NS. Een besluit dat niet met enthousiasme zal worden ontvangen door de Europese Commissie, die juist toegang voor buitenlandse spoorvervoerders bepleit. 

Van Veldhoven: ‘De Commissie erkent dat er situaties zijn waarin je toch niet voor aanbesteding zou willen kiezen. In het belang van de reiziger.’

U ziet vooral nadelen in een openbare aanbesteding?

‘Als je het zou willen doen, zou je sowieso niet het hele hoofdrailnet in één keer moeten aanbesteden. Dus moet je dat in deelnetwerken doen. Dat zou op de korte termijn al bijna niet meer goed lukken. Maar het Nederlandse net is bovendien ook nog eens zeer dicht bereden en zeer complex, waardoor de risico’s van aanbesteden – en dus mogelijke nadelen voor reizigers – ook groter zijn.’

U wilt de concessie opnieuw gunnen, vlak voordat in 2024 strengere Europese regels ingaan.

‘Er is nog een bepaalde mate van onzekerheid over de nieuwe regels. Daarom kies ik ervoor om toch gebruik te maken van de oude redenering. We kiezen juist voor onderhands gunnen om risico’s te vermijden. Dan ga je niet alsnog de risico’s opzoeken door te kiezen voor een nieuwe juridisch kader, waar Nederland dan de eerste testcase voor wordt.

‘Het lijkt erop dat ook andere landen ervoor kiezen om het zo te doen. Het is een mogelijkheid die er nu nog is, dus daar maken we gebruik van.’

In het regeerakkoord werd gesproken over vier mogelijke sprinterdiensten die konden worden ‘losgeknipt’ van het hoofdrailnet. Één gaat sowieso niet door, twee andere diensten worden op z’n vroegst in 2032 en 2035 aanbesteed. Alleen over Zwolle-Leeuwarden worden concrete gesprekken gevoerd, tot grote teleurstelling van vervoerders als Arriva.

‘Ik vind dat het geen dogmatische discussie moet zijn. De vraag moet zijn: levert het de reiziger wat op? Het aanbesteden van lijnen kan regionaal voordelen opleveren en tegelijk een verdere versnippering van het hoofdrailnet met zich meebrengen. Intercity’s zouden bepaalde plekken daardoor niet meer aan kunnen doen. Dat moet je tegen elkaar afwegen.

‘Voor twee lijnen speelde mee dat in die regio’s al andere vervoerders actief zijn. Dan rijden straks mogelijk drie of vier verschillende vervoerders in een gebied rond. Die versnippering willen de decentrale overheden ook niet.’

Nu de coronacrisis in sterkte is afgezwakt en de economie opnieuw wordt opgestart, is het Van Veldhovens taak het woon-werkverkeer zo in te richten dat de drukte in het openbaar vervoer niet tot onaanvaardbare hoogten stijgt. Ze is ervan overtuigd dat dat kan, en ziet er zelfs een blauwdruk in voor het werken en studeren na de coronacrisis.

Mensen zullen zich over de treinen, bussen en trams moeten verspreiden. Hoe verlopen uw gesprekken daarover met werkgeversorganisaties en onderwijskoepels?

‘Heel erg goed, eigenlijk. Het spreiden biedt ons allemaal voordelen. We weten niet hoelang we aan coronamaatregelen gebonden zullen zijn, maar door te spreiden hoeven werknemers niet vijf dagen thuis te zitten. Met een à twee dagen thuiswerken en op andere tijden naar kantoor reizen, ben je er misschien ook.

‘Heel vaak zit je met mbo-, hbo- en universiteitsinstellingen bij elkaar op een campus. Dan is het natuurlijk van belang dat het ook goed op elkaar is afgestemd: wie doet wat, wanneer? Dat is het gesprek dat we bijvoorbeeld hebben met de onderwijskoepels.’

Wie houdt in de gaten of dat goed gaat? Zien we dat aan de bezetting in het ov?

’Precies.

‘We hebben een aanvraag bij het OMT (Outbreak Management Team, red.) liggen om te kijken of de maatregelen kunnen worden versoepeld. Dan kan de capaciteit wat verder omhoog.’

Versoepeld? Op welke manier?

‘We hebben natuurlijk een maand geleden besloten tot een aantal regels voor het ov, die zich vertalen in een bezetting van circa 40 procent. We zijn nu weer een maand verder. Welke mogelijkheden bieden de laatste ontwikkelingen om wat verder te gaan? Frankrijk heeft recentelijk besloten om alle treinstoelen te laten benutten, met mondkapje. Ik ben wel benieuwd wat het OMT van zo’n formule zegt voor de Nederlandse situatie.

‘Het zou fijn zijn we voor de zomer tegen mensen kunnen zeggen: de capaciteit is weer zo verruimd, dat een dagje naar het museum met de trein, of op vakantie met de trein, dat dat gewoon kan. Ook omdat er in de zomervakantie minder mensen naar werk gaan.’

Zijn er veranderingen waarvan u hoopt dat ze blijvend zijn?

‘Het spitsmijden. Als je het normale patroon van Nederland bekijkt in het ov, dan zie je twee hele scherpe pieken. Dat is doodzonde van de investeringen, want in de daluren is er echt capaciteit genoeg.’

Eigenlijk wilt u dat het spreiden van werk- en lestijden de norm wordt.

‘Ja, ik zou wel willen dat meer spreiden de norm wordt in het ov, ja. Dat vraagt echt iets van de werkgevers. Als het op je werk geaccepteerd is dat je om tien uur aankomt en om vier uur weer naar huis gaat en daar verder werkt, is dat een sterkere prikkel dan een dalurenkaart.

‘Hetzelfde geldt voor studenten en onderwijsinstellingen. Het moet zowel voor het personeel als de studenten behapbaar blijven, maar laten we nou eens met elkaar kijken wat we slimmer kunnen doen. Daar hebben we, denk ik, allemaal baat bij. Structureel.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden