Kabila traineert met succes VN-enquête

HET WAS buigen of barsten voor Kofi Annan. En de VN-secretaris boog. Deze week besloot hij toe te geven aan de eis van de Congolese regering om het team te wijzigen dat de slachtpartijen in Oost-Congo gaat onderzoeken....

Dat betekent behalve een triomf voor Congo's president Laurent Kabila ook weer een aanzienlijke vertraging voor het onderzoek. En dat komt Kabila goed uit. Zijn toekomst hangt in belangrijke mate af van de resultaten van het onderzoek.

Als hij verantwoordelijk blijkt voor de slachting van tienduizenden Hutu-vluchtelingen, dan zit grootschalige westerse hulp er niet in. Tenminste als we de Amerikanen en de Europese Unie moeten geloven, die volhouden dat 'hulp aan Congo gebonden is aan mensenrechten'.

Annan verdedigde zijn knieval door te zeggen dat het helemaal niet uitmaakt wie er naar Oost-Congo gaat, zolang er maar onafhankelijk onderzoek plaatsvindt. 'Waar het om gaat', zei hij, 'zijn de feiten. Die staan of vallen niet met Garreton'.

Garreton. Om hem draaide het dus allemaal. Roberto Garreton, de Chileense mensenrechtenadvocaat die aanvankelijk het onderzoeksteam zou leiden. Onder Mobutu was Garreton al persona non grata; voor Kabila is hij dat sinds april dit jaar ook. Van partijdigheid kan de Chileen dus niet worden beticht.

Garreton schreef als speciale VN-mensenrechtenrapporteur voor de regio eind vorig jaar een zeer kritisch rapport over de situatie in het door Kabila's rebellen beheerste deel van het toenmalige Zaïre. Daarop voortbordurend deed hij in maart een kort vooronderzoek naar slachtpartijen onder Rwandese Hutu-vluchtelingen.

De rapporteur sprak in Nairobi met hulporganisaties en getuigen. Daarna bezocht hij de Zaïrese grensplaats Goma en omgeving om zich van de situatie ter plaatse op de hoogte te stellen. Weer sprak hij met getuigen. Tevens bezocht hij drie plaatsen waar massagraven waren ontdekt. Andere plekken waren om 'veiligheidsredenen' uit den boze. Of jonge strijders versperden het VN-team domweg de doorgang.

Garretons bevindingen werden op 2 april gepresenteerd aan de 53ste vergadering van de VN-mensenrechtencommissie. In het rapport stonden de namen van veertig locaties waar zich massagraven zouden bevinden. Verder maakte Garreton gedetailleerd melding van executies, verdwijningen, verkrachtingen, martelingen, plunderingen en het inzetten van kindsoldaten door Kabila's troepen.

De onthullingen bevestigden wat hulporganisaties in de regio steeds hadden geroepen: Kabila's AFDL-troepen hebben op grote schaal vluchtelingen vermoord. Het schokkende was, dat het nu voor het eerst door de Verenigde Naties werd bevestigd. Schokkender was de in vette letters gedrukte passage: 'Alles wat in dit rapport beschreven wordt, is niet gisteren gebeurd, maar gaat nog steeds door'. Daarin kreeg Garreton helemaal gelijk. De meest schokkende taferelen speelden zich pas af na publicatie van het rapport. Uit talloze verslagen blijkt dat de werkelijke afrekeningen onder de Hutu's vooral in april en mei hebben plaatsgevonden.

De stand van zaken is als volgt: VN-deskundigen zeggen dat tienduizenden vluchtelingen bewust zijn gedood bij directe aanvallen, of het slachtoffer zijn geworden van ziekte, uitputting en honger. Over het lot van tussen de 100 duizend en 250 duizend vluchtelingen is niets bekend. Het was de bedoeling dat Garreton en zijn team daar vanaf 7 juli verder onderzoek naar zouden doen. Zo zou ook duidelijk worden wie er schuldig zijn aan de slachtpartijen, en bij wie de verantwoordelijkheid ligt. Zijn ze begaan door Kabila's reguliere troepen, of door Rwandese eenheden die Kabila steunden? Is Kabila verantwoordelijk? Of zijn de Rwandese machthebbers dat?

Die laatste optie wordt steeds waarschijnlijker, zeker nu Rwanda's sterke man, Paul Kagame, deze week in een interview met The Washington Post toegaf dat zijn troepen nauw bij Kabila's opstand in Zaïre waren betrokken. Dezelfde krant meldde dat Rwandese officieren in het huidige Congo zeiden dat zij van de Zaïrese rebellen de vrije hand kregen om Rwandese Hutu's aan te vallen, zolang zij maar hielpen bij de strijd tegen Mobutu. Kagame gaf toe dat zijn mannen mogelijk 'individuele gruweldaden' hebben begaan.

Maar nu mag Garreton dus geen vervolgonderzoek doen. Volgens de Congolese autoriteiten is de man die inmiddels over een schat aan informatie en vele contacten beschikt 'partijdig'. En Annan heeft 'om de feiten boven water te krijgen' toegegeven en gaat een heel nieuw team sturen.

Nog afgezien van de vraag of hiermee een gevaarlijk precedent is geschapen, dreigt het hele onderzoek een fiasco te worden. De werkomstandigheden zijn sowieso al weinig bemoedigend. De bewijzen voor eventuele slachtpartijen liggen diep in de Congolese jungle verborgen. Getuigen zijn doodsbang voor represailles en durven amper te praten.

Bovendien zijn volgens verschillende berichten de daders druk bezig de sporen van hun moordpartijen uit te wissen. Hele zakken met menselijke as zijn al in de rivieren verdwenen. Dankzij Kofi Annans beslissing het onderzoeksteam te wijzigen, krijgen zij nu alle tijd hun werk af te maken.

Fred de Vries

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden