Kaartlezen

Simon Garfield, wetenschapsjournalist, schreef een bonte en liefdevolle geschiedenis van de cartografie. Zelfs het hoofdstuk over gps werd een eerbetoon aan de papieren kaart.

Simon Garfield: Op de kaart - Hoe de wereld in kaart werd gebracht

***

Uit het Engels vertaald door Tracey Drost-Plegt en Bert Meelker.


Podium; 496 pagina's; euro 25,-.


Het interessante van wereldkaarten is dat je altijd kunt zien uit welk deel van de wereld ze afkomstig zijn. Is de wereldkaart van Europese makelij, dan ligt Europa netjes in het midden. Amerika is het Verre Westen, China het Verre Oosten. Op Chinese wereldkaarten is China letterlijk het Rijk van het Midden en Amerika de Oriënt. Europa is een marginaal gebied aan de westrand. De oudste kaart van Chinese makelij dateert uit de 12de eeuw en heet toepasselijk 'De kaart van China en barbaarse landen'.


Wereldkaarten zijn ook politieke statements. Over het feit dat de aarde een bol is, bestaat tegenwoordig enige consensus. Echter: als je van een bol een platte kaart wilt maken, moet je met landoppervlakten gaan sjoemelen. De wereldkaart waarmee inwoners van westerse landen opgroeien, is gebaseerd op de klassieke projectie van Gerardus Mercator uit 1569.


Afrika is daarop flink wat kleiner dan in werkelijkheid, Groenland flink wat groter. 'Wil een tennisbal plat blijven liggen, dan moet die in het midden kleiner worden en langs de randen groter', vat wetenschapsjournalist Simon Garfield (1961) het Mercatorprocedé bondig samen in zijn cartografiegeschiedenis Op de kaart.


De Mercatorprojectie is door de eeuwen heen diverse malen op wetenschappelijke gronden aangevochten. In de jaren zeventig van de 20ste eeuw kwam daar een politieke dimensie bij: Mercator maakt rijke continenten groter en arme continenten kleiner. De Duitse historicus en cartograaf Arno Peters sprak van 'cartografisch imperialisme' en ontwikkelde zijn eigen projectie, op basis van die van de Schotse sterrenkundige James Gall uit 1855. In de Peters-Gall-projectie is Afrika behoorlijk uitgerekt en Europa gekrompen. Een prent van de politiek-correcte wereldkaart mocht niet ontbreken in Garfields boek. Het meest gehoorde commentaar staat erbij: bij Peters-Gall lijkt het net of landen aan de waslijn te drogen hangen.


Wie een boek over de geschiedenis van de cartografie schrijft, haalt zichzelf wat op de hals. 'Een boek over kaarten is in wezen een boek over de ontwikkeling van de wereld', stelt Garfield - je begint met prehistorische tekeningen in grotten en belandt via de schepen van de 15de eeuw bij satellietnavigatie. Om recht te doen aan een bont onderwerp, koos Garfield voor een bonte aanpak. In Op de kaart vinden we zowel de geleerde Ptlolemeus uit de bibliotheek van Alexandrië als TomTom-oprichter Harold Goddijn. Er is aandacht voor middeleeuwse kaarten, voor schatkaarten en voor de Lonely Planet.


De pionier van de cartografie was de Griekse geleerde Eratosthenes, de derde bibliothecaris van Alexandrië. Omstreeks 200 voor Christus kwam hij al tot een wereldkaart die gecentreerd was rond het Middellandse Zeegebied, maar waarop al drie continenten herkenbaar zijn. Drie eeuwen later werd in Alexandrië baanbrekend werk verricht door Ptolemeus. Zijn legendarische Geographia was een atlas avant la lettre, waarin kaarten niet zijn getekend maar worden beschreven.


De oergeografen Eratosthenes en Ptolemeus werkten zowel logisch als methodisch. Helaas, Romeinen noch Byzantijnen zetten hun werk voort en in 641 werd de bibliotheek van Alexandrië door Arabische strijders verwoest. Op de kaarten die Europa in de middeleeuwen voortbracht, zien we geen coördinaten en rasterlijnen meer, maar een wereld gecentreerd rond Jeruzalem. Tot de topografische elementen behoren gevleugelde sfinxen met gezichten van jonge vrouwen, fabelachtige wezens en monsters. Deze cartografie staat dichter bij het werk van Hiëronymus Bosch dan bij de wetenschappelijke Griekse kaartenmakers, stelt Garfield. 'Tegenwoordig zou men zich afvragen of de makers van de kaarten hallucinerende middelen hadden gebruikt.'


Dertienhonderd jaar na Ptolemeus was een kopie van diens Geographia een van de belangrijke navigatiemiddelen waarmee Columbus op Amerika afkoerste. In de eeuwen erna kregen zowel de eerste complete wereldkaarten als de eerste atlassen gestalte, een paar eeuwen later gevolgd door gidsen met plattegronden voor reizigers.


Ook de reisgids had zijn illustere voorlopers. Anno 330 schreef een anonieme pelgrim al een werk met handige tips voor pelgrims op weg van Bordeaux naar Jeruzalem: met 112 overnachtingen en 230 verse ezels kon je het Heilige Land bereiken. Naarmate de auteur zich verder van Bordeaux verwijderde, werd het karakter van zijn tips apocriever. Zo wist hij van een fontein nabij Judea die vrouwen die erin baadden onmiddellijk bezwangerde.


Legendarische reisgidsen uit de late 19de en vroege 20ste eeuw waren de Britse Murray en de Duitse Baedeker. Helaas ontwikkelde het toerisme in Europa zich in een klimaat van gestaag toenemende politieke spanningen. In de Baedekergids uit 1912 werd Sarajevo aanbevolen als een heerlijke stad met een prima Grand Hotel en fijne winkels met tapijten en ingelegde metalen aan de Appel-Kai. Twee jaar later werd er aan de Appel-Kai op aartshertog Franz Ferdinand geschoten. 'In de echo van de schoten (...) horen we hoe het paradijs op zakformaat van Baedeker en Murray in het niets oplost', schreef romancier Jonathan Keates.


In het interbellum maakten de Franse Michelingidsen furore, maar ook die werden maar kort voor toeristische doeleinden gebruikt. In de Tweede Wereldoorlog werden de detailkaarten belangrijke hulpmiddelen voor de geallieerden. De Michelin France 1939 werd in 1944 in Washington herdrukt voor de troepen die zich voorbereidden op de landing in Normandië.


Pas jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog begon het toerisme in Europa aan een vlucht die niet onderbroken werd. Het gouden tijdperk van de papieren kaart en de reisgids waren de laatste decennia van de 20ste eeuw. Kaarten en plattegronden werden toen steeds beter. De handgetekende, schematische plattegronden maakten geleidelijk plaats voor digitale kaarten.


Diezelfde digitale technieken vormden de ondergang van de reisgids. Garfields hoofdstuk over satellietnavigatie - prikkelende titel: 'Sla rechtsaf het meer in' - laat zich lezen als een eerbetoon aan de papieren kaart. Tegenwoordig doorkruisen mensen landen zonder enig idee te hebben waar ze zich precies bevinden. De overwinning van de satellietnavigatie 'gaat ten koste van het gevoel voor geografie, geschiedenis (...), menselijke communicatie en het gevoel van verbondenheid met de wereld om ons heen'.


Om één feit kan zelfs de romantische liefhebber van papier niet heen: satellietnavigatie heeft de toenadering tussen de seksen waarschijnlijk bevorderd. Dat vrouwen geen kaart kunnen lezen, is een historische mythe, blijkt uit onderzoek waaruit Garfield citeert. Mannen zijn vaak beter in het schatten van afstanden, vrouwen hebben doorgaans meer oog voor herkenningspunten. Boven verkreukelde papieren plattegronden hebben stellen in de tweede helft van de 20ste eeuw vele veldslagen uitgevochten. De mechanische stem van de tomtom smoort alle onenigheid in de kiem en is stukken goedkoper dan een relatietherapeut.b


EEN MACHTIG GEVOEL

'Toen ik een jaar of 6 was, kreeg ik voor het eerst een kaart van de Londense metro in handen. Ik herinner me nog hoe machtig dat voelde: alsof je de hele stad kunt bevatten met één blik.


'Met een plattegrond lijkt alles behapbaar, bereikbaar. Je kijkt ernaar en je bent er al bijna.


'Tegelijkertijd nodigt zo'n kaart uit om zelf op ontdekkingstocht te gaan, bij voorkeur naar de verste en meest exotische locaties op de plattegrond.


'Het einde van de Piccadilly Line; dat was toen mijn Antarctica.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden