Kaartenvorsers uit liefhebberij

Vrijwilligers bij de Universiteit Utrecht verzorgen onder leiding van de wetenschappelijke staf bibliografieën over oude kaarten. Iniddels zijn er twee boeken afgerond....

Op een lange rij tafels liggen kustkaarten waarmee VOC-schippers vroeger de wereldzeeën bevoeren. 'Reken één kaart per heen- en terugreis', zegt prof. dr. Günter Schilder, hoogleraar historische kartografie aan de Universiteit Utrecht, 'en je komt voor de hele Gouden Eeuw uit op twintigduizend kaarten.' Hij pakt een perkament lachend tussen zijn vingers. 'Ik zeg dan altijd tegen mijn studenten: daar is een flinke kudde schapen voor gebruikt.'

Trots staat Schilder in het midden van zijn domein: de kaartenzaal op de vijfde verdieping van een betonkolos in de universiteitswijk De Uithof. Om hem heen ligt een hele inleiding tot de geschiedenis van de cartografie: op de tafels kaarten van het pas ontdekte Australië ('Prachtig materiaal om ontdekkingsreizen mee te reconstrueren') en opengeslagen boeken vol oude plattegronden van Nederlandse steden en dorpen. De kasten zijn gevuld met plat liggende atlassen. In een kluis ligt een negendelige 17de-eeuwse atlas van de befaamde kaartenmaker Blaeu.

Het is op deze plek dat inspiratie werd opgedaan voor Schilders project Explokart. Explokart (Exploratie van Kartografische dokumenten) heeft als doel uitgebreide beschrijvingen te publiceren van het enorme erfgoed aan Nederlandse topografische kaarten. Uniek is, dat deze 'kartobibliografieën' worden geschreven door vrijwilligers die enthousiast zijn geraakt door de colleges en rondleidingen van Schilder. Donderdag ontving Explokart financiële erkenning: het VSB-fonds reikte een subsidie uit van 540 duizend euro.

Daarmee kan het project weer een stuk verder, zeggen de Oostenrijker Schilder en zijn collega kaarthistoricus en redacteur dr. Peter van der Krogt. Het subsidiegeld zal vooral worden gebruikt om de toekomstige kartobibliografieën, die vol staan met dure reproducties van kaarten, goedkoper te maken. Hierdoor hopen de onderzoekers niet alleen bibliotheken te bereiken, maar ook de in kaarthistorie geïnteresseerde leek.

Daar zijn de boeken immers door geschreven, en ook een beetje vóór. Op dit moment zijn 38 vrijwilligers in groepjes bezig met achttien projecten, zegt Schilder. Het zijn mensen tussen de 40 en 81, uit allerlei geledingen van de samenleving: 'Ingenieurs, medici, een oud-gezagvoerder van een Boeing 747, een oud-loods uit Vlaardingen, van alles'.

Ze hadden ooit om de een of andere reden tijd over en besloten aan te haken bij de colleges van Schilder. Daardoor raakten ze zo betrokken bij het vak, dat Schilder en zijn collega's ze extra cursussen in het maken van bibliografieën aanboden. Vervolgens ontstond het idee voor het vrijwilligersproject Explokart.

Twee van de achttien projecten zijn inmiddels af, meldt Van der Krogt. Het echtpaar Dirk en Joanna Blonk-Van der Wijst schreef Hollandia Comitatus, een omvangrijk overzicht van alle gedrukte landkaarten van het oude graafschap Holland. Een groep van vijf vrijwilligers publiceerde onder het toeziend oog van de Utrechtse wetenschappers Guicciardini Illustratus, een overzicht van de kaarten in de vele edities van de Italiaan Lodovico Guicciardini's Beschrijving van de Nederlanden uit de 16de eeuw.

De geslaagde productie van deze dikke boeken heeft het VSB-fonds overtuigd om Explokart te financieren, vermoedt Schilder. Daar komt bij dat de Utrechtse historische cartografie, slechts bestaande uit hoogleraar Schilder (de enige in Nederland), twee docenten en een aio, al jaren nationaal en internationaal hoog staat aangeschreven. De historische cartografie is een van de vier officiële 'pareltjes' van de universiteit: projecten die enkele jaren geleden niet hoefden op te gaan in grotere onderzoeksgroepen.

Van der Krogt bladert in de kaartenzaal door de twee eerste boeken van Explokart. In de Hollandia comitatus worden meren polders en groeien dorpen uit tot steden. In de Guicciardini is te zien hoe die steden door de tijd heen steeds weer anders worden afgebeeld: van boven, van opzij, driedimensionaal of plat, versierd met wapens, teksten, bootjes en wolken of juist niet.

Zo tonen de boeken hoe de Nederlanders hun land steeds weer anders afbeelden, en hoe dat steeds wetenschappelijker wordt, en visueel eigenlijk ook saaier. Ze laten tevens zien, zegt Van der Krogt, hoe complex het werk van de vrijwilligers is.

Zo zijn ze vele bibliotheken in vooral Nederland afgereisd om de kaarten met eigen ogen te aanschouwen. Ze hebben uren gewerkt om de minutieuze beschrijvingen te geven van afmetingen, edities, schalen en afdruksoorten. Ze hebben ook fouten uit catalogi en andere bibliografieën hersteld en ze hebben verschillende types kaarten onderscheiden. Bovendien zijn ze op zoek gegaan naar de ontstaansgeschiedenis van kaarten. Veel daarvan zijn in de loop van de geschiedenis gekopieerd uit al bestaande boeken.

Dat is een van de belangrijkste taken van de kartobibliograaf, zegt Van der Krogt: het onderscheiden van origineel en kopie. Hij pakt er een deel van de atlas van Blaeu bij, uit 1665, waarin een kaart zit van Portugal.

'Historici zouden die kunnen gebruiken als een afbeelding van het land uit de 17de eeuw', zegt hij. Maar dan zitten ze ernaast. Van der Krogt pakt een 16de-eeuws werk: vrijwel de identieke kaart. En: 'Als je verder zoekt, gaat hij terug tot de 15de-eeuw.'

Zo worden historici en archeologen geholpen met de boeken van Explokart, hopen de Utrechters. Eind dit jaar verschijnt deel drie in de serie: een overzicht van de kaarten in Nederlandse pamfletten, een soort nieuwsbrieven, tot 1648. Daarna volgen onder meer een boek over de kaarten in bijbels uit de Zeventien Provincieën, over kaarten en plattegronden in verslagen van reizen naar Rusland en over kaarten van het graafschap Brabant.

En dan blijft er nog genoeg over. De Nederlanden hadden in de 16de en 17de eeuw vrijwel een monopolie op het maken van kaarten en ze konden dat nog goed ook. Cartografen als Willem Jansz. Blaeu, Abraham Ortelius en Gerard Mercator zijn ook nu nog bekend. Duizenden afbeeldingen, plattegronden en wandkaarten liggen over de hele wereld verspreid.

Maar nieuwe groepen vrijwilligers worden pas weer gevormd als de eerste serie voltooid is, zeggen Van der Krogt en Schilder. 'Anders komen we zelf niet meer aan ons werk toe.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden