Analyse

Kaag hapt toe en zet zichzelf onder enorme druk

D66-leider Sigrid Kaag zet zichzelf onder enorme druk nu ze het toch gaat proberen met VVD, CDA en ChristenUnie. Ze heeft de eerste slag verloren van VVD-voorman Mark Rutte en moet nu wel voor de tweede slag gaan. Dat lukt alleen op de inhoud.

D66-leider Sigrid Kaag donderdag onderweg naar het gesprek met informateur Johan Remkes, Wopke Hoekstra (CDA) en Mark Rutte (VVD) over voortzetting van de huidige coalitie van VVD, D66, CDA en ChristenUnie.  Beeld Remko de Waal / ANP
D66-leider Sigrid Kaag donderdag onderweg naar het gesprek met informateur Johan Remkes, Wopke Hoekstra (CDA) en Mark Rutte (VVD) over voortzetting van de huidige coalitie van VVD, D66, CDA en ChristenUnie.Beeld Remko de Waal / ANP

De voorlopige uitkomst van de kabinetsformatie is allesbehalve een droomscenario voor D66. Bijna zeven maanden hebben de Democraten zich verzet tegen een voortzetting van de huidige coalitie, omdat Kaag een progressievere koers wilde varen. Maar donderdag ging de D66-fractie – na enige druk van Kaag – dan toch om. D66 gaat alsnog onderhandelen met de huidige coalitiepartners VVD, CDA en ChristenUnie.

Het wordt door sommigen ervaren als een nederlaag, een knieval zelfs. Kaag heeft haar verzet gestaakt om een praktische, politieke reden, zegt ze zelf: alle andere meerderheids- en minderheidsopties voor een nieuw kabinet zijn onmogelijk verklaard. Het enige alternatief waren verkiezingen, en daar is volgens Kaag ‘niemand bij gebaat’. Een nieuwe stembusgang zou bovendien ‘populisten in de kaart spelen’.

Maar om de stap te verkopen aan de achterban zal Kaag de komende dagen met meer uitleg moeten komen. De partijleiders van VVD en CDA hebben woensdag tijdens de biechtstoelprocedure met informateur Johan Remkes voet bij stuk gehouden en weigerden wederom met GroenLinks en PvdA te praten, zelfs toen Kaag al had toegestaan dat de ChristenUnie er ook bij zou komen.

Maar Kaag heeft in de loop van woensdag een opening laten ontstaan, al dan niet bewust. Ze ging de onderhandeling in met een voorkeur voor een zespartijenkabinet, maar eindigde met vier. ‘Zij sloot een meerderheidskabinet met VVD-D66-CDA-ChristenUnie niet uit’, aldus informateur Johan Remkes donderdag in zijn verslag. En toen ging het opeens snel.

Kaag heeft de eerste slag in de onderhandelingen met VVD-leider Mark Rutte verloren: hij krijgt nu de combinatie van partijen die hij steeds al wilde. ‘Waarom heeft Kaag de progressieve partijen laten vallen tijdens dit cruciale moment in de onderhandelingen?’, zal haar achterban willen weten. ‘En wat krijgt D66 daarvoor terug?’

Flink eisenpakket

Om de schade te beperken zal D66 komende dagen en weken een flink eisenpakket op de onderhandelingstafel leggen. Doel: alsnog een ‘progressief randje’ geven aan het volgende kabinet. Kaag zal alles op alles zetten om de tweede slag in de onderhandelingen te winnen. Misschien heeft ze niet kunnen bepalen met welke poppetjes ze om de tafel zit, maar lukt het nog wel om te bepalen welke koers zij gaan varen.

Drie concrete eisen vielen donderdag op in haar toespraak: investeringen in het klimaat, het onderwijs en een grote voortrekkersrol in de EU zijn heilig voor D66. ‘Dat betekent dat Nederland klimaatkoploper wordt in Europa, dat we de grootste structurele investering in het onderwijs ooit doen en dat Nederland aan het stuur gaat zitten in de Europese Unie.’

Maar daarmee alleen komt ze er waarschijnlijk niet. De twee grote heikele kwesties met coalitiepartners VVD, CDA en ChristenUnie benoemde ze donderdag uitdrukkelijk niet. Kaag eist nog niets over medisch-ethische kwesties (waarover ze fundamenteel van mening verschilt met ChristenUnie) en ook niet over stikstofreductie en het halveren van de veestapel (waarover ze van diepgaand van mening verschilt met het CDA en de VVD).

Medisch-ethische kwesties waren de voornaamste reden dat D66 een nieuwe samenwerking met de ChristenUnie niet zag zitten en waarom de partij een doorstart van het huidige kabinet bijna zeven maanden lang blokkeerde. Het gaat onder meer om een verruiming van de abortuswetgeving en van de mogelijkheden tot levensbeëindiging voor ouderen die hun leven ‘voltooid’ achten. Kaag zei in juni nogmaals dat ze niet nog eens vier jaar stilstand wil op dit vlak.

Even leek het erop dat Kaag hierover donderdag al haar eerste onderhandelingspunt had binnengehaald. Volgens Remkes is de ChristenUnie bereid om moeilijke medisch-ethische thema’s een vrije kwestie te laten zijn in de Kamer. Maar slechts een uur nadat de informateur dit nieuwtje had gebracht, sprak CU-leider Segers dat alweer tegen. Kennelijk moet er toch nog over onderhandeld worden.

En dat geldt zeker voor het stikstofdossier. D66 is hierin veel ambitieuzer dan de coalitiegenoten. Voor Kaag staat vast dat de veestapel gehalveerd moet worden, desnoods door het gedwongen uitkopen van duizenden veehouders. Maar dat stuitte tot nu op groot verzet van CDA en VVD.

Oppositie slijpt de messen

Elke stap die Kaag vanaf nu zet in de onderhandelingen ligt onder een vergrootglas. Niet alleen haar eigen achterban maar het hele progressieve deel van de Tweede Kamer kijkt over haar schouder mee. De oppositiepartijen, met PvdA en GroenLinks voorop, zullen het haar de komende vier jaar heel lastig maken en álles uitvergroten dat ze noodgedwongen moet inleveren aan Rutte, Hoekstra en Segers. Klaver en Ploumen willen de kiezers terugwinnen die in maart op Kaag stemden. De eerstvolgende aanval staat al om de hoek: de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022.

Maar eerst is er nog een debat in de Tweede Kamer over het eindverslag van Remkes. VVD-leider Mark Rutte zal in dat debat een voorstel doen voor een of twee nieuwe informateurs die de onderhandelingen tussen de vier partijen gaan leiden. Pas daarna beginnen de inhoudelijke gesprekken tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie over een nieuw kabinet echt.

Voor dat debat werden de messen donderdag al geslepen. GroenLinks-leider Jesse Klaver stelt: ‘Dit kabinet heeft de wooncrisis, klimaatcrisis en ongelijkheid niet opgelost. Waarom zou dat bij een voortzetting van deze coalitie anders zijn?’ Ook PvdA-leider Lilianne Ploumen ziet geen heil in nogmaals vier jaar dezelfde coalitiepartijen aan het roer.

De handreiking van de vier coalitiepartijen dat een deel van de oppositie een grote rol kan gaan krijgen in het komende kabinet, onder meer door het leveren van bewindspersonen, werd meteen bruut afgeslagen. Klaver: ‘Wij leveren geen ministers aan een rechts kabinet.’

Die eerste reacties zijn tekenend voor de sfeer waarin de D66-leider de komende tijd zal moeten opereren. Op 17 maart sprong zij op de tafel vanwege de grote verkiezingswinst van haar partij. Inmiddels is Kaag op het punt beland dat er nog weinig te juichen valt en des te meer te zwoegen.

HET NIEUWE KABINET GAAT HET HELEMAAL ANDERS DOEN

Informateur Remkes schat in dat niet alles bij het oude blijft en spreekt van een ‘heel nieuwe start’ voor het huidige kabinet. De werkwijze daarvan zal volgens Remkes op vier punten cruciaal verschillen van de oude:

1. Nieuwe gezichten. Vijf oppositiepartijen krijgen de kans om bewindspersonen aan te leveren. Het gaat om PvdA, GroenLinks, SGP, Volt en de fractie-Den Haan. Hoewel Klaver en Ploumen donderdag meteen lieten weten hier niets voor te voelen, staat de uitnodiging nog steeds.

2. Een beknopt regeerakkoord. De grootste bestuurlijke vernieuwing is dat de vier coalitiepartijen geen dichtgetimmerd regeerakkoord gaan sluiten, maar alleen afspraken op hoofdlijnen maken. Bewindspersonen krijgen zelf de vrijheid om te bepalen hoe ze de vastgestelde doelen gaan bereiken. Deze werkwijze legt meer macht bij de volksvertegenwoordigers en past bij de breed gewenste nieuwe bestuurscultuur.

3. Een nieuwe agenda. Ook de inhoudelijke plannen van het nieuwe kabinet zullen anders zijn, schat Remkes. ‘De agenda van de toekomst is echt anders dan de agenda van 2017.’ Klimaat, stikstof en onderwijs zijn enkele van de hoofdonderwerpen van de onderhandelingen de komende tijd.

4. Betere verhoudingen. De verhoudingen tussen de hoofdrolspelers zijn mede door de langdurige formatie verstoord, maar volgens Remkes is de sfeer inmiddels goed genoeg om een doorstart van het huidige kabinet mogelijk te maken. Met de relatie tussen Rutte en Kaag is volgens Remkes ‘niks mis’. Hij noemt het een ‘frame’ van de media dat er onmin zou zijn, iets wat op het Binnenhof toch echt anders wordt gezien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden