Juwelen revolutie

Saskia Wesseling werkte een paar jaar bij een Egyptisch sieradenbedrijf, gerund door opvallend moderne vrouwen. Ook zij gaan het Tahrirplein op. Hoe ervaren die vrouwen het tumult in hun land?

In 2009 was ik aangenomen op de marketingafdeling van Azza Fahmy, een Egyptisch bedrijf dat exclusieve juwelen ontwerpt en verkoopt. Ik was in Caïro komen wonen, omdat mijn man daar een baan had gekregen. Toen kon ik, noch iemand anders, voorzien dat Egypte aan de vooravond van een revolutie stond en dat ik die revolutie van binnenuit zou meemaken.


Mijn werk gaf mij een ander perspectief op Egypte en vooral op Egyptenaren. Dat begon al bij de kennismaking. Ik had me nogal zorgen gemaakt over wat te dragen tijdens mijn sollicitatiegesprek - het mocht, dacht ik, niet te bloot en niet te opvallend, dus ik stak me in een brave outfit, een hooggesloten blouse en een wijde broek.


Niet nodig. De vrouwen met wie ik sprak, general manager Fatma en marketingmanager Indjy, zagen er beiden aanzienlijk hipper uit dan ik: topje van Karen Millen, skinny jeans en hoge hakken van Freelance, dat werk. Daarbij was hun open, wereldse en intelligente houding voor mij nog wel de grootste verrassing. Taal bleek geen probleem, hun Engels was beter dan dat van mij. Fatma daagde mij direct uit en vroeg naar mijn kennis over de modewereld, waar ze duidelijk beter in thuis was dan ik. Ze vertelde me waar ze met het merk Azza Fahmy heen wilde en in welke winkels ze binnen vijf jaar wilde verkopen: het chique Bergdorf Goodman in New York, Dover Street Market en Liberty in Londen. Ik moest mijn best doen het te volgen.


Azza, de oprichtster van het bedrijf, maakte indruk. Ze begon met niets en zette een bedrijf op met meer dan tweehonderd medewerkers. En dat terwijl ze gescheiden is en twee dochters heeft. Ik leerde een kant kennen van Egypte die ik niet verwachtte. Een Egypte waar alle ruimte is voor zelfbewuste, vrijgevochten vrouwen.


Dit alles was in de tijd dat niemand twijfelde aan de macht van Hosni Mubarak. Van mijn collega's, bijna allemaal dertigers, vond niemand hem competent, iedereen maakte grappen over hem, maar ze hadden leren leven met deze realiteit.


Al die jaren van wanbestuur hadden geleid tot een maatschappij met voor mij verbazingwekkende trekken. Het omkopen, bijvoorbeeld. Ik was weken bezig geweest een evenement te organiseren om een nieuwe collectie te lanceren - in de regel feesten vol hooggehakte vrouwen in fraaie jurken met blote benen - en dacht alles geregeld te hebben, inclusief de vergunningen. Een uur voordat de gasten kwamen, liep er een politieman binnen die ons duidelijk maakte dat het hele festijn geen doorgang kon vinden. Ik begreep er niets van en liet hem alle papieren zien, maar dat bracht hem niet van zijn standpunt. Ik werd een beetje opstandig en er ontstond een gespannen sfeer. Mijn collega Indjy greep in - ze leidde mij af en regelde iets onder tafel. Omstandig legde Indjy mij later uit hoe en waarom je politiemannen moet omkopen, ook al is alles in orde. Hun salaris is nooit voldoende om van te leven. Er zijn te veel mensen aan het werk voor te weinig geld, een typisch geval van verborgen werkloosheid. En daarom is er een omkoopsysteem gegroeid. Geen goede zaak, uiteraard niet, en ook Indjy en Fatma weten als vrouwen van de wereld best hoe het anders zou moeten, maar het went, en er tegen in verzet gaan heeft geen zin - het zijn de regels van het spel als je in Egypte iets wilt bereiken.


Toen we na afloop van het evenement nog tot diep in de nacht wijn dronken, kwam het gesprek terug op waarom de maatschappij zo slecht functioneert. Decennia van slecht bestuur werden doorgenomen. Indjy begon over president Nasser, die iedereen die een universitaire opleiding afrondde een garantie op een baan gaf. Fatma noemde de greep van de militairen op de binnenlandse economie. De militairen bezitten veel bedrijven, zoals grootschalige landbouwbedrijven, mineraalwaterfabrieken en autofabrieken. De vinger op de zere plek leggen is natuurlijk niet zo makkelijk, zelfs niet na een paar glazen wijn, maar een van de dingen die mij duidelijk werden gemaakt, is dat de macht van de militairen permanent dominant is. Nasser, Sadat en Mubarak zijn ook allemaal ex-militairen. En de militairen hebben naar schatting rond 25 procent van de economie in handen.


Eind januari 2011 onstond voor het eerst onrust in Egypte. Ik belde Fatma - zij is de meest politiek geëngageerde collega - en ook bij haar was de geest uit de fles. Alle opgekropte frustraties, die altijd met humor waren onderdrukt, kwamen eruit. Eerst deelde ze nog even de laatste grap over Mubarak (die ze liever in het Arabisch had verteld, want dan is-ie sterker): 'Nadat Mubarak sterft, ontmoet hij zijn voorgangers Sadat en Abdel Nasser in de hemel. Ze vragen hem hoe hij werd vermoord, vergif of publiekelijk geëxecuteerd? Hij antwoordt boos: Facebook!'


Ze omschreef hoe ze de sfeer in de stad ervoer. 'Egyptenaren zijn één front', zei ze, 'één blok, ze laten zich niet meer onderdrukken.' Ze voelde zich onrustig : 'Als ik thuiskom nadat ik op het Tahrirplein heb gestaan, ben ik te opgewonden om te slapen, mijn hart is zo vol van de kracht van het volk. En als ik in bed lig, kan ik niet stoppen om de berichten op Twitter te volgen. Het is te spannend.'


Dagelijks trokken mijn collega's naar Tahrir en steeds bleven ze actief op Twitter en Facebook. Terwijl iedereen ook wist dat deze manier van communicatie niet zonder gevaar was. Als Mubarak zou winnen, kon hij alle tweets en berichten traceren.


Geleidelijk begon ik te voelen dat het mondaine glamoureuze leven dat ik met mijn nieuwe vriendinnen deelde, niets meer was dan een schil. Een aangename schil, waarbinnen het bestaan comfortabel genoeg was; maar er miste iets essentieels. Van werkelijke vrijheid was natuurlijk geen sprake. Je openlijk uitspreken tegen het regime deed je niet. Grappen maken met bekende gelijkgestemden, dat was de maximale weerstand die tot dan toe werd geboden. Maar ineens sprak het volk en ineens zag ik bij mijn vriendinnen hoe fijn ze het vonden om échte weerstand te bieden.


Na een paar weken probeerde iedereen het dagelijks leven enigszins normaal te laten verlopen. Revolutie of geen revolutie; elke dag werd er gewerkt, maar ze bleven ook elke dag hun ongenoegen publiekelijk uiten op het Tahrirplein.


De regering-Mubarak werd afgezet, wat mijn vriendinnen zagen als de overwinning van het Egyptische volk. De 'Misr' (Egypte)-armbanden die we in het geheim hadden ontworpen en geproduceerd tijdens de revolutie, verkochten goed. Het waren zilveren armbandjes met het woord Egypte in kalligrafie. De winst werd afgestaan aan de slachtoffers die gevallen zijn in de strijd tegen Mubarak.


Na de euforie kwam de deceptie over de Moslimbroeders: mijn vrienden hadden gehoopt op een liberale president. Fatma beweerde dat er fraude moest zijn gepleegd bij de verkiezingen. Ik vroeg haar naar bewijzen, maar dat bleek een heel Nederlandse houding. Fatma had dertig jaar ervaring in een land waar autoriteiten nooit te vertrouwen zijn geweest, en bewijzen vind je niet altijd - en dat geeft ruimte aan complotdenken. Waarom lieten de militairen geen internationale waarnemers toe om toezicht te houden op de verkiezingen? Waarom waren er zo veel Moslimbroeders die 'toezicht' hielden bij de stemlokalen? We kwamen er samen niet uit. Ik bleek wellicht te lang in een democratisch land gewoond te hebben, en zij had te lang onder een corrupt regime geleefd.


Langzaam verdween de revolutie uit het dagelijkse gesprek. Onze focus verlegde zich weer naar het werk en we richtten ons voornamelijk op expansie buiten het Midden-Oosten. Grote vreugde was er toen we onze juwelen in het Louvre in Parijs konden verkopen. Het was een doorbraak toen de beroemdheden Rihanna en Joss Stone 'onze juwelen' in het openbaar droegen. We maakten plannen voor verdere uitbreiding, maar eerst toostten we met champagne op het succes in Europa.


In het najaar waren er voldoende momenten waarop de verhitte discussies vol terugkwamen. Zeker toen in november Morsi de Grondwet zodanig wijzigde dat hij bijna alle macht naar zich toetrok. Naast woede kwam de moedeloosheid. We stonden allemaal uren in de rij voor benzine. De rijen waren zo lang, dat er pizza's werden geleverd aan de wachtenden. En thuis hadden we steeds vaker geen elektriciteit. Bij iedereen groeide de irritatie. Morsi kreeg het land duidelijk niet op de rit. Ik voelde dat de positieve sfeer van het post-Mubaraktijdperk wegebde. Mijn vriendinnen hoopten dat er een wonder zou gebeuren.


Dat kwam, en heette Tamarod ('rebel'). Deze beweging haalde meer dan 22 miljoen handtekeningen op, om daarmee vervroegde verkiezingen af te dwingen, en zo Morsi rustig van het toneel te laten verdwijnen. Want had hij niet in de verkiezingsstrijd gezegd dat hij zou opstappen als het volk dat zou willen?


Na vier jaar Egypte kreeg mijn man een baan in China. Dit was vlak voor de zogenoemde tweede revolutie op 30 juni. Weer waren mijn vriendinnen op de been, met miljoenen anderen. Ik stuurde een tekstbericht naar Fatma om te vragen hoe het was op straat. 'Dit gaat verder dan #jan25, Saskia, ik heb nooit zo'n opkomst gezien! Je zou Tahrir niet in kunnen lopen. En niet alleen hier, overal in het land zijn pleinen stampvol.' Ze was weer volledig vol hoop en trots op wat het volk kon bereiken. Maar frustratie was er ook. Fatma twitterde op 3 juli: 'Waarom noemden ze het democratisch toen De Gaulle het deed en zijn het 'yakki' Egyptenaren nu wij het willen.' Het was frustratie over de buitenlandse pers en politieke reacties. Maar tegelijkertijd vierden de Egyptenaren feest zoals ze nog nooit hadden gedaan. Ik belde Fatma om haar te feliciteren. Ze zei: 'Ik ben heel, heel blij! Ik voel dat Egyptenaren nooit meer monddood gemaakt zullen worden. Ook niet als het een vertegenwoordiger is van de islam.'


Het mysterieuze was dat het benzinetekort direct na Morsi's aftreden was verdwenen en er minder elektriciteitsproblemen waren. Geen uitvallende airco's en lekkende ijskasten meer. Waarde de geest van het oude regime nog steeds rond, of was het wederom de hand van het leger? Egyptenaren staan bekend om hun complottheorieën. Daar blijk ik nu ook een beetje mee besmet. Die militairen laten nu ook duidelijk zien dat zij na decennia nog altijd de machtigste zijn. Ze pakken officieel de macht en tolereren geen tegenstand. Het is een gewelddadige zomer geworden; voor - en tegenstanders van Morsi bevechten elkaar en er vallen honderden doden.


Toch is Fatma nu, voor het eerst in haar leven, blij dat het leger de macht naar zich toe heeft getrokken. Ze zegt: 'De Moslimbroeders terroriseren ons. Ze doen het op een achterbakse manier en krijgen er positieve aandacht mee uit het buitenland. Het is onvoorstelbaar wat de buitenlandse pers publiceert. Ik krijg e-mails van mensen uit Amerika die Morsi vergelijken met Ghandi en Martin Luther King. Het is een schande.' Als ik iets tegensputter: 'Maar de militairen mogen hun macht toch niet zo misbruiken?', zegt ze: 'Saskia, je weet hoe vaak we tegen de militairen hebben geprotesteerd, maar we moeten ons nu richten op het ergste kwaad.'


Fahmy


Azza Fahmy Jewellery is een luxe designhuis dat verschillende culturen en erfgoed tot leven brengt in eigentijdse ontwerpen. Door Fahmy begonnen in 1969. Koningshuizen, actrices, wereldleiders en zangeressen behoren tot de klantenkring: koningin van Jordanië, Vanessa Williams, Joss Stone, Rihanna, actrice Mira Sorvino, om een paar te noemen. Ze heeft winkels in Egypte, Dubai, Jordanië, en verkoopt in Qatar, Saoedi-Arabië, Parijs, Washington DC en het Verenigd Koninkrijk.


Fahmy creëerde in 2012 een collectie voor het British Museum ter ere van de tentoonstelling Hadj: Reis naar het hart van de islam. In hetzelfde jaar verkocht ook de museumwinkel van het Louvre een aantal klassieke stukken uit de collectie. Ze heeft meer dan tweehonderd tentoonstellingen op haar naam.


Fahmy, een van Egyptes invloedrijkste vrouwen, wordt gezien als cultureel ambassadeur voor haar land.


Vriendinnentweet


'#Het Witte Huis veroordeelt geweld tegen vreedzame activisten? Deze activisten schieten onder mijn raam met automatische wapens! #Egypte#moslimbroeders'


Deze tweet is afkomstig van Fatma, een van mijn Egyptische vriendinnen. Eerder deze zomer stond ze, anderhalf jaar nadat Mubarak was gevallen, opnieuw op het Tahrirplein om de wereld te vertellen dat ze de democratisch gekozen president Morsi niet langer accepteerde, democratisch gekozen of niet. Sindsdien volg ik haar tweets op de voet.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden