Jury oordeelt: hoe brengt de koning zijn ambt in praktijk?

Toen hij tien jaar geleden 40 werd, kondigde Willem-Alexander in een tv-documentaire aan hoe hij zijn toekomstig koningschap zag: 'Samenbindend, vertegenwoordigend, aanmoedigend.' Hoe brengt hij dat in de praktijk? Het oordeel van deskundigen, plus dat van een parlementaire jury.

Koning Willem-Alexander bij de Eikenhorst. Beeld anp

1. Verbinden: Een volkskoning die aanvoelt wat de splijtzwam is

Wie wil verbinden, moet geen debat oproepen en geen ophef veroorzaken. Al helemaal geen politieke ophef. Dat ging koning Willem-Alexander goed af in zijn eerste vier jaar. De onzekerheid over zijn geschiktheid in de kroonprinselijke jaren is verdwenen. Het vakantiehuis in Mozambique, de Griekse steiger - ze zijn vergeten. De incidenten bleven beperkt tot een omstreden biertje met Poetin in Sotsji en gebakkelei in de Kamer over financiën, waar Willem-Alexander zelf verder buiten stond.

'Zijn koningschap heeft een minder politiek karakter dan dat van Beatrix', zegt emeritus hoogleraar geschiedenis Coen Tamse. 'Hij plaatst zichzelf en zijn echtgenote wat verder van de politiek af. Dat is verstandig. Want naarmate het er in politiek en (sociale) media heviger aan toegaat, moet het voor de bevolking steeds duidelijk zijn dat het staatshoofd zich op een heel andere wijze tot het volk verhoudt dan een gekozen volksvertegenwoordiger.'

Volgens het vaak geciteerde, 19de-eeuwse leerstuk van de Britse essayist Walter Bagehot opereert de erfelijke koning volgens de trits: geraadpleegd worden, waarschuwen en aanmoedigen. Nog altijd is het een gangbaar adagium, maar het is sterk gericht op hoe een staatshoofd functioneert binnen de parlementaire democratie en de constitutionele monarchie. De regering wordt gevormd door de koning en de ministers, en in het interne verkeer mag - gevraagd en ongevraagd - worden geraadpleegd, gewaarschuwd en aangemoedigd.

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima bij basisschool De Vijfmaster tijdens de jaarlijkse Koningsspelen. Beeld anp

Koning Willem-Alexander doet dit allemaal ook, maar hij zoekt in zijn positiebepaling in de eerste plaats naar hoe hij zich verhoudt tot de samenleving. Hij wil relevant zijn voor alle lagen van de bevolking en hanteert daarbij zijn eigen drieslag. Met 'samenbinden' voorop. Het koningschap is een splijtzwam als het publiek reden heeft politieke invloed, of zelfs macht, te veronderstellen. Dat gebeurde (soms) onder koningin Beatrix. Willem-Alexander lijkt daar verre van te willen blijven. Dat de Tweede Kamer, al in de nadagen van zijn moeder, besloot zelf de kabinetsformatie in goede banen te leiden, past naadloos in deze ontwikkeling.

Tamse geeft een voorbeeld van het verschil tussen de koning en zijn moeder. 'Destijds botsten koningin Beatrix en Geert Wilders, bij herhaling zelfs. De volksvertegenwoordiger Wilders stelde vast dat het staatshoofd zich, met name in haar kersttoespraken, op hetzelfde niveau bewoog als hij. Zijn politiek verworven charisma botste met haar erf-charisma, vond hij. Maar hij, de gekozen politicus, was de ware volksvertegenwoordiger, meende hij, dus zij diende te wijken. Uit de regering! Bij Willem-Alexander heeft dit misverstand zich sinds zijn aantreden niet voorgedaan.'

In zijn laatste kersttoespraak zei Willem-Alexander dat hij worstelde met 'tegenstrijdige gevoelens'. Hij zag geweld en ontberingen, maar ook verbondenheid en solidariteit. Dat is de context waarbinnen hij, in zijn niet-verkiesbare ambt, met gezag wil 'samenbinden'. Dat doet hij door, aldus Tamse, 'een maatschappelijk, cultureel, economisch en sportief betrokken staatshoofd te zijn'.

Juryrapport

Ronald van Raak (SP), overtuigd republikein: 'Willem-Alexander is de volkskoning, na de sociale koningin Juliana en de zakelijke koningin Beatrix. Dat voelt hij goed aan, het past bij deze tijd. Het risico is dat het soms te weinig koninklijk is, maar ja, een monarchie in een democratie blijft nou eenmaal altijd wringen.'

Foort van Oosten (VVD), aanhanger: 'Er zijn in dit land 17 miljoen individuen, maar een royale meerderheid van hen heeft een ongelooflijk positieve waardering voor de koning. Ik ook. Hij stelt zich goed op de hoogte van de actualiteit en wordt door iedereen werkelijk ervaren als ons staatshoofd.'


2. Vertegenwoordigen: Symbool voor bijna alle Hollandse kroonjuwelen

Vertegenwoordigen hangt nauw samen met verbinden. De koning representeert het Koninkrijk der Nederlanden in binnen- en buitenland. In 2016 had hij rond de honderd evenementen in zijn agenda staan. Hij legde met koningin Máxima staatsbezoeken af aan Frankrijk, Nieuw-Zeeland en Australië.

Hij is al langer doende met een reeks werkbezoeken aan de Duitse deelstaten. Daaraan zijn steeds stevige handelsdelegaties verbonden.

Ook het ontvangen van hoge gasten uit het buitenland hoort hierbij, zoals onlangs de president van Argentinië en vorig jaar de koning van België.

Vertegenwoordigen doet hij ook in het binnenland, met streekbezoeken en zijn aanwezigheid bij vieringen en openingen. Woensdag nog was hij in de Ridderzaal, waar hij het 20-jarig jubileum van de OPCW bijwoonde, de in Den Haag gevestigde organisatie die strijdt tegen chemische wapens. Het zijn aangekondigde bezoeken, waarbij iedereen weet: de koning komt.

Vorige week opende Willem-Alexander het gebouw B30 in Den Haag, waarin voortaan diverse overheidsorganisaties onder één dak zijn gevestigd, zoals het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), het Planbureau voor de Leefomgeving en het Centraal Planbureau (CPB). Vraag aan SCP-directeur Kim Putters: waarom is het belangrijk dat de koning op bezoek komt?

Bezoek van de Belgische koning en koningin aan Nederland. De ministers Reynders en Koenders tekenen aan tafel het Verdrag Grenscorrectie. Beeld anp

Putters: 'De Nederlandse samenleving is sterk op zoek naar gemeenschappelijke grond onder de voeten. Wat bindt ons? In die identiteitsdiscussie speelt koning Willem-Alexander een belangrijke rol. Nederland is een land waarin je vrij bent, waar vrije meningsuiting belangrijk is, waar handel en zorgzaamheid hand in hand gaan. De koning raakt in zijn diverse optredens al deze elementen steeds aan.'

Voor elk bezoek wordt behalve naar het algemeen belang ook naar een specifiek belang gekeken. Putters: 'Tijdens het bezoek stond ons werk centraal. Wij doen hier onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek. De onpartijdigheid hebben wij met de koning gemeen. Vertrouwen in instituties, in de democratische rechtsstaat is essentieel voor een samenleving. Eigenlijk kwamen verbinden, vertegenwoordigen en aanmoedigen in zijn aanwezigheid hier samen. Hij gaf blijk van zijn interesse: hij kwam op alle verdiepingen en bleef ruim twee uur. Dat is door onze medewerkers zeer op prijs gesteld.'

Juryrapport

Ronald van Raak (SP): 'Dat hij zich in het buitenland vooral opstelt als vertegenwoordiger van het Nederlandse bedrijfsleven vind ik wel erg dun. Je vertegenwoordigt als koning het hele land en niet een bepaalde sector.'

Foort van Oosten (VVD): 'Hij vertegenwoordigt de BV Nederland en dat doet hij goed. In het buitenland is hij het symbool van Nederland, in het binnenland onze majesteit. Hij staat voor ons land en dat wordt herkend. Prima.'


3. Aanmoedigen: IJverige observator met hart voor alledaagse kwesties

Uit vertegenwoordigen volgt aanmoedigen. Onder deze noemer legt Willem-Alexander bezoeken af die vaak niet vooraf worden aangekondigd. De ontvangende instelling, organisatie of particulier denkt tevoren dat een minister, staatssecretaris of burgemeester op bezoek komt. Dan is hij of zij wel ergens op voorbereid, maar niet op de aanwezigheid van de koning. Dat bevordert de spontaniteit van de ontmoeting.

Een van de thema's waarop de koning zich richt, is sociale samenhang in wijken. Hij bezoekt lokale initiatieven die aan het hof als waardevol zijn beoordeeld. Bij zijn medewerkers heten ze 'thuisgevoel bezoeken'. Bekendste voorbeeld daarvan is zijn onverwachte verschijning een jaar geleden op de Haagse markt, maar hij dook ook op in Amsterdam Zuidoost, in Lunetten in Utrecht en Hillesluis in Rotterdam.

Een ander aandachtsgebied de afgelopen periode was het onderwijs. Willem-Alexander nodigde in januari zo'n veertig leerkrachten uit het basis- en voortgezet onderwijs uit op de nieuwjaarsreceptie in het Paleis op de Dam en sprak ze toe. 'Soms lijkt het wel alsof het onderwijs antwoord moet geven op alle maatschappelijke vragen. De verantwoordelijkheid en druk die u voelt, is groot.'

Koning Willem Alexander tijdens een verrassingsbezoek aan de Groningse provincie, vorige week. Beeld anp

Daarnaast bracht hij in maart een middag door op basisschool Sinte Maerte in Breda en in december al op het VeenLanden College in Mijdrecht, om van docenten en leerlingen te horen wat er speelt in de klas. Hij gaat dan verschillende lokalen af. De tafels en stoelen zijn in een carré gezet, per half uur heeft hij zes tot acht gesprekspartners. Hij stelt vragen en luistert. Waar loopt u tegenaan? Wat vindt u van het lerarenregister?

Tijdens de antwoorden draait hij met zijn rechterhand aan de trouwring om zijn linker ringvinger of houdt zijn armen gevouwen voor zich. De persoonlijke noot schuwt hij niet. Als hij krijgt uitgelegd dat culturele en kunstzinnige vorming in de bovenbouw een verplicht vak is, zegt hij lachend dat zijn dochters nog niet zover zijn. De sfeer is ontspannen, hoewel uit het gejoel elders in de school blijkt dat is doorgedrongen dat de koning in huis is.

'Het was een groot feest', zegt conrector Carla Verwoerd, vier maanden na het bezoek aan Mijdrecht. Maar waarom dan? 'De waarde zit in de erkenning die je als school krijgt voor alles wat je doet.'

Zo laat zich verklaren waarom, blijkens alle peilingen rond deze Koningsdag, het koningschap van Willem-Alexander in de eerste vier jaar zo aanslaat bij de Nederlanders: er wordt heel goed over nagedacht, de uitvoering verloopt zonder uitglijders en het wordt als oprecht ervaren.

Juryrapport

Ronald van Raak (SP): 'Ik heb ooit om een jaaroverzicht gevraagd, dat nu voor de zevende keer is verschenen. Daaruit blijkt dat de koning en de koningin heel veel doen. Daarvan ben ik onder de indruk. Het Koninklijk Huis is veel te duur, maar we krijgen toch waar voor ons geld.'

Foort van Oosten (VVD): 'Iedereen wil een schouderklopje. Als je dat krijgt van de koning, is dat drie keer zoveel waard dan wanneer je het krijgt van een vergankelijk politicus. De waardering die eruit spreekt, is ontzettend plezierig, mensen verdienen dat en het stimuleert enorm.'

Lees meer

Zei Willem-Alexander nou echt iets opvallends in het interview door Wilfried de Jong? Niet echt. Tenminste, totdat de laatste jaren voorbij kwamen. Even was de koning heel kwetsbaar. Al met al was het gewoon een prima, relaxed gesprek. Lees hier de tv-recensie door Julien Althuisius (+).

Persoonlijk is het, het interview met koning Willem-Alexander woensdagavond. Over zijn vader, zijn broer Friso, zijn jeugd zonder tv, Nelson Mandela en zijn rol als koning. Dit waren de vijf belangrijkste momenten uit het interview.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.