'Juristen nukkig over multiculturele zaken'

Speelt eerwraak nu wel of geen rol in de schietpartij op een school in Veghel? Vandaag buigt de rechter in Den Bosch zich over dit dilemma, in de zaak tegen schutter Ali D....

Moet een Nederlandse rechter rekening houden met de culturele context van een misdaad? En mag hij een etnische achtergrond meewegen in de straf? Vragen die steeds belangrijker worden, maar een antwoord is er niet. 'Over de waardering van culturele aspecten zwijgt de wet en is de rechtspraak niet eenduidig', stellen de strafrechtadvocaten J. Boksem en S. Kromdijk in het blad Proces. Ze komen tot de conclusie dat Nederlandse rechters de cultuur soms wel, maar vaak ook niet laten meewegen in hun uitspraken.

Ook H. Wiersinga, die net haar proefschrift over culturele factoren in het strafprocesrecht heeft afgerond, komt tot de slotsom dat in de vonnissen geen enkele lijn is te ontdekken. 'Vaak is er heel moeilijk achter te komen hoe zwaar cultuur wordt meegewogen. De motivering van vonnissen is uiterst mager.'

Steeds vaker gaat het in de rechtszaal over eerwraak, winti, voodoo - maar Nederlandse rechters hebben geen enkel houvast. De wet zwijgt. Buiten Nederland is er meer duidelijkheid. Voor verdachten in de Verenigde Staten, Canada en Australië is een 'cultureel verweer' mogelijk, indien ze nog niet zo lang in het land zijn en daardoor weinig bekend met het heersende recht. De culturele achtergrond wordt dan sterk meegewogen in de strafmaat, want, zo wordt geredeneerd, normen en waarden zijn altijd relatief. Wat in de ene cultuur door de beugel kan (vrouwenbesnijdenis), wordt in een andere samenleving als een misdaad (mishandeling) gezien.

Britse rechters kunnen terugvallen op een gids met culturele tips. Leidraad is dat de rechtspraak in een moderne samenleving 'kleurbewust' is, en niet 'kleurenblind'. De handleiding geeft globale richtlijnen: wees bewust van je eigen vooroordelen. Projecteer culturele stereotypes niet op individuele verdachten.

Nederlandse rechters ontberen zelfs zo'n globale richtlijn. 'Sommige rechters zeggen dat ze helemaal geen rekening houden met de etnische afkomst van verdachten, maar vinden ondertussen wel dat ze een voorbeeld moeten stellen. En straffen dan extra zwaar', zegt A. van der Biezen, de advocaat die Ali D. verdedigt en ook een aantal andere cultureel gekleurde zaken deed.

Volgens Van der Biezen heeft de Nederlandse rechter meer begrip voor verzachtende omstandigheden bij autochtone verdachten. 'Als een Nederlandse vader in een dronken bui zijn dochter mishandelt, begrijpt hij dat beter dan wanneer een Turkse vader dat doet uit woede over haar uitgaansgedrag. De Nederlander heeft een zware jeugd gehad. Die krijgt een lagere straf dan de Turk. Want je dochter slaan omdat ze uit wil, dat staan we niet toe in Nederland.'

Van der Biezen zou vaker onafhankelijke tolken en Turkse, Marokkaanse of Surinaamse psychiaters willen inschakelen. 'Die hebben meer inzicht in de emotionele huishouding van allochtone cliënten. Ik heb me een ongeluk gezocht naar een onafhankelijke Turkse psychiater. Die is niet te vinden. En alle tolken van kleine talen, zoals de Ibo-taal die ik nodig had in de voodoo-zaak, werken voor justitie.'

Rechters verlaten zich vaak op deskundigen, maar die zijn zelden eenduidig in hun analyse. In de Veghelse zaak tegen Ali treden aan: de Leidse Turkoloog A. Nauta (het is eerwraak), de Turkse hoogleraar Özgen (geen eerwraak), antropoloog C. van Eck (op een aantal punten wel eerwraak), twee psychiaters van het Pieter Baan centrum (melden in hun rapport niets over culturele achtergronden) en psychiater J. de Jong (vermoedelijk eerwraak).

De Jong, deeltijdhoogleraar multiculturele psychiatrie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, treedt vaker op als deskundige en hamert telkens op het belang van cultuur in het gedrag van misdadigers. Tevergeefs, concludeert hij. 'Wij hebben in Nederland een buitengewoon conservatief rechtssysteem. Zodra het over multiculturaliteit gaat, krijgen juristen iets heel nukkigs over zich. Er is grote onkunde over de psyche van de allochtoon.' Hij bedoelt: rechters en officieren van justitie houden nauwelijks rekening met de kracht die voodoo, winti of eerwraak kunnen hebben in het hoofd van een dader. 'Als iemand daarin gelooft, functioneert het geweten anders.'

Hoogleraar criminologie F. Bovenkerk heeft moeite met 'het groeiende leger deskundigen' dat zich in de rechtszaal laat zien. Volgens hem is de huidige situatie in Nederland dermate diffuus, dat 'deskundigen en gespecialiseerde advocaten op oorlogspad zelf cultuur maken in de rechtszaal'. Zij selecteren volgens hem die elementen uit de cultuur die in hun kraam te pas komen. Een progressieve Turk zal zaken over huwelijk, eerwraak, echtscheiding en gemengd sporten anders uitleggen dan een orthodoxe. Het maakt uit of een imam van buiten Nederland de Koran interpreteert, of een allochtoon die inmiddels geworteld is in de Nederlandse samenleving. In Nederlandse rechtszalen, kortom, serveert men cultuur à la carte.

Bovenkerk vindt dat in een multiculturele samenleving fundamenteler over rechtspraak moet worden nagedacht. Hij wijst op twee tegengestelde rechtsbeginselen, die in de praktijk op de een of andere manier moeten worden samengebracht: iedereen is voor de wet gelijk (Grondwet), en het (Europees) recht op behoud van de eigen cultuur.

'Er zal dus in Nederland op een of andere manier rekening moeten worden gehouden met cultuur. Hoe dat moet? Dat zijn we nu aan het onderzoeken.' Onder leiding van Bovenkerk werkt een multidisciplinaire groep onderzoekers aan een praktijkgids voor iedereen die bij het strafrecht is betrokken. De gids moet verder gaan dan de Britse handleiding, en veel concreter de grenzen aangeven van de culturele invloeden op de rechtspraak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden