Juristen kritisch over intrekkingswet: kabinet moet referendum niet afschaffen maar verbeteren

Vicepremier en minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren staat de pers te woord. Foto raymond rutting

Joost de Vries

Den Haag

Het kabinet moet het raadgevend referendum niet afschaffen maar verbeteren, zo bepleiten enkele gerenommeerde wetenschappers vandaag in de Eerste Kamer.

Zeven juristen en politicologen delen vandaag hun stevige kritiek met de Eerste Kamer. Zij vinden dat de referendumwet te snel wordt ingetrokken en bovendien op een onfatsoenlijke manier.

Deze ‘expertmeeting’ is het startschot van de behandeling in de senaat van de intrekkingswet van minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken. De Eerste Kamer vormt de laatste horde op het pad van de D66-minister naar de afschaffing van het raadgevend referendum. Een maand geleden stemde de Tweede Kamer voor haar intrekkingswet. 

De coalitiepartijen kregen vanuit de oppositie enkel (en bovendien schoorvoetend) steun van de SGP. De kwestie splijt het parlement in tweeën. De oppositie vecht verbeten tegen het schrappen van het instrument. Het kabinet en de coalitiepartijen houden stoïcijns vast aan hun afspraak: een streep erdoor.

De wetenschap trapt vandaag deel twee van het debat af. ‘Het volk heeft genoeg van experts’, zei de Britse minister Michael Gove in aanloop naar het Brexit-referendum. Het was onmacht: hij kon geen enkele econoom noemen die voor een Brits vertrek uit de EU was. Nu in Nederland het referendum ten grave wordt gedragen, zijn er weinig hoogleraren te vinden die onomwonden deze stap van het kabinet willen verdedigen. De experts delen in dit debat de loopgraaf met het volk, dat in ruime meerderheid voor referenda is.

Behoefte

Politicologen Philip van Praag (Universiteit van Amsterdam) en Frank Hendriks (Tilburg University) betogen vanmiddag dat het referendum niet moet worden afgeschaft, maar verbeterd. Het instrument biedt uitkomst in tijden van afnemend vertrouwen in de vertegenwoordigende democratie, stelt Van Praag. ‘Juist de grote groep lager opgeleide kiezers heeft behoefte aan zo’n instrument.’

Hoger opgeleide kiezers weten hun weg naar de politiek wel te vinden, zegt de hoogleraar. Onder lager opgeleiden neemt ‘het gevoel van machteloosheid’ toe. Hun ene stem in de vier jaar gaat al snel verloren in de Haagse polderpolitiek. Referenda bieden uitkomst: ‘Ze dwingen politici om met regelmaat na te denken of hun beleid wel voldoende steun heeft.’ Van Praag stelt verbeterpunten voor: verdubbel het aantal handtekeningen dat moet worden opgehaald en schaf de opkomstdrempel af.

Zo denkt ook hoogleraar Hendriks erover. Hij wijst erop dat het overhaaste intrekken van de referendumwet wringt met de ‘Code van goed openbaar bestuur’ van het ministerie van Binnenlandse Zaken. ‘Die schrijft voor dat bestuurders hun beslissingen inhoudelijk moeten rechtvaardigen. De inhoudelijke rechtvaardiging van deze beslissing is zeer wankel.’ Een ander punt uit de code: lerend vermogen. Het kabinet wacht de evaluatie van de wet niet af en wacht ook niet op voorstellen van een staatscommissie voor vernieuwing van de democratie. Hendriks: ‘De intrekkingswet kapt een leerproces af dat zijn beloop nog niet heeft gekregen.’

De regering schiet ook tekort op de punten ‘verantwoording’ en ‘participatie’, meent hij. Ollongren heeft met een clausule in haar intrekkingswet een referendum over het schrappen van het referendum onmogelijk gemaakt.

Pijnpunt

Dit is ook het pijnpunt voor juristen Geerten Boogaard (Universiteit Leiden) en Roel Schutgens (Radboud Universiteit Nijmegen). Zij delen de opvatting van de Raad van State dat de formulering ‘juridisch effectief’ is, maar hekelen de manier waarop het referendum wordt afschaft – zonder laatste referendummogelijkheid. ‘Een draak’, zegt Schutgens, ‘maar het is juridisch mogelijk. Het zou politiek chiquer zijn om mensen de kans te geven hier nog een referendum over te organiseren.’

Boogaard vergelijkt de intrekkingswet met ‘inbreken in je eigen huis’: wel effectief, maar niet ‘fatsoenlijk’. Hij wijst erop dat ook de SGP, de enige oppositiepartij die van het referendum af wil, in de Tweede Kamer op dit punt de kant van de oppositie koos.

Rechtsgeleerden Munneke (Rijksuniversiteit Groningen) en Soons (Universiteit Utrecht) waren maandag niet bereikbaar voor commentaar. Politicoloog Martin Rosema wil niet vooruitlopen op de bijeenkomst in de senaat. Maar ook hij zal kritische noten kraken. Hij was vorige maand medeondertekenaar van een opiniestuk dat pleitte voor de mogelijkheid van een referendum over het referendum.

De Eerste Kamer stemt naar verwachting in mei over de intrekkingswet. Na de hoorzitting volgen nog een of twee schriftelijke vragenronden en daarna het plenaire debat met de minister. Het raadgevend referendum over de inlichtingenwet was waarschijnlijk het laatste referendum. De Kiesraad maakte maandag bekend dat 50Plus slechts 11 duizend handtekeningen wist op te halen voor een referendum over de wet-Hillen (volgens tegenstanders de ‘aflosboete’), bij lange na niet de vereiste 300 duizend.    

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.