Juridisch omgaan met plaagpost

Plaats: Tilburg, Centrum voor Recht, Bestuur en Informatisering..

Elke ochtend werkt hij zich door een enorme stapel spam heen, de toenemende ongevraagde reclame die via e-mail wordt verspreid. Bert-Jaap Koops wordt zo elke dag op een van zijn onderzoeksonderwerpen gedrukt. 'Er is weinig tegen te doen', weet de 35-jarige jurist. 'Mijn naam staat op nét iets te veel elektronische lijsten, door mijn internet-publicaties.'

Spam is een voorbeeld van de invloed van informatietechnologie op onderwerpen uit het recht, zoals nieuwe pricavy-bescherming. Precies datgene waarnaar Koops onderzoek verricht op het Centrum voor Recht, Bestuur en Informatisering van de Universiteit van Tilburg.

We moeten ons weinig illusies maken. 'Ondanks wetgeving voor bescherming van persoonsgegevens, zullen bedrijven steeds meer te weten komen wat iemand eet, leest en bekijkt, wat zijn hobby's en andere interesses zijn. Bedrijven beschikken over steeds verfijndere profielen en zullen daardoor gewiekst steeds persoonlijker diensten aanbieden. De nieuwe spam-wetgeving staat toe dat bedrijven hun bestaande klanten blijven bestoken met ongevraagde reclameberichten.'

Nu is spam een betrekkelijk onschuldige uitwas van de nieuwe informatietechnologie. Meer zorgen maakt Koops zich om de strafrechtelijke ontwikkelingen rond internet, e-mail en mobiele telefonie. 'Vooral als gevolg van ''11 september'' hebben de regeringen van verschillende landen een tamelijk rigide registratieplicht ingevoerd', constateert Koops.

'Dat betekent dat gedurende één of twee jaar het belgedrag bij telecombedrijven moet worden opgeslagen zodat justitie de gegevens desgevraagd kan raadplegen. Daaruit worden de belcontacten afgeleid, maar ook de plaats van waaruit mobiel is gebeld.'

Zulke wetgeving is in het leven geroepen om boeven te vangen en terrorisme te bestrijden. België en Engeland hebben in allerijl wetgeving uitgevaardigd om de registratieplicht tot stand te brengen. Koops: 'Dat kan zo ver gaan dat internetproviders verplicht zijn databestanden met website-bezoek of e-mail-verkeer van iemand te bewaren.'

Misschien helpt het om fraude en valsheid in geschrifte te bestrijden of het verspreiden van gemene computervirussen, e-mail-bombardementen en verstikkingsaanvallen tegen te gaan. Koops is echter bang dat de richtlijnen zo grofmazig zijn dat onschuldige burgers daar de dupe van worden.

'Er zit een spanningsveld tussen de opsporingsbevoegdheden en het waarborgen van privacy', zegt Koops. 'Die moet de wetgever zien op te lossen met op maat gesneden regels, die misschien wel per techniek moeten verschillen. Anders kan de rechtsbescherming van gewone burgers worden ondermijnd.'

Wat te denken van het e-mailadres 'jaikkomnaarpetersfeestje@hotmail.com'. Koops: 'Daar lopen inhoud van de e-mail en verkeersgegevens door elkaar. Justitie weet kortom ook zonder de bevoegdheid om de mail te openen al waar het over gaat.'

Koops ontwikkelde zijn rechtvaardigheidsgevoel tijdens een vervangende dienstplicht bij Amnesty International. 'Ik vind dat mensen juridisch goed beschermd moeten worden, of het nu verdachte misdadigers zijn, politieke activisten of burgerslachtoffers.' Vóór die dienstplicht kon hij zijn draai slecht vinden. Hij studeerde wiskunde, maar dat vond hij niet leuk want abstract en niet maatschappelijk. Wel leuk was literatuurwetenschappen, maar daar kon je weer weinig mee.

Na de vervangende dienst kreeg hij toch weer kriebels naar de wetenschap. Zijn oog viel op een advertentie in de krant voor een promotie-onderzoek over digitaal geheimschrift en versleutelingstechniek (encryptie). 'Daar viel alles op zijn plaats', zegt Koops. 'Een wisselwerking tussen de logica van wiskunde, gevoel voor interpretatie van literatuurwetenschap en het maatschappelijke van rechten. Opsporingsbevoegdheden in een digitale omgeving was toen een nieuw, spannend onderwerp. Daar komt bij dat men in de juridische wereld weinig kaas heeft gegeten van techniek.'

Een promotie en vele onderzoeksprojecten later geeft Koops als universitair hoofddocent nu leiding aan vijf promovendi. Zojuist heeft hij bijvoorbeeld een project afgerond over het huisrecht (art. 12 Grondwet). 'Ook dat verandert door ict', zegt hij. 'Een koelkast die zelf bestellingen doet bij de supermarkt, levert informatie die buitenshuis is af te lezen. Ook het gebruik van de draadloze telefoon binnenshuis maakt dat de buurman kan meeluisteren.'

Hij vindt dat overheid en politiek veel fundamenteler over zulke privacy-vraagstukken moeten nadenken. 'Het gaat erom dat je anticipeert op mogelijk ongewenste trends van techniek. Ongetwijfeld ontwikkelt techniek zich autonoom, maar met wetten kun je proberen de gevolgen daarvan bij te sturen.'

Koops werkt nauw samen met een dertigtal Tilburgse wetenschappers die zich bezighouden met juridische en bestuurlijke aspecten van ict. Maar niet meer dan vier dagen of 32 uur in de week. 'Ik vind het belangrijk om veel literatuur te lezen en op reis te gaan. En als ik ga, dan ben ik ook weg, dus ook mobiel onbereikbaar.'

Synoniemen en associaties, vooral in het Engels, helpen hem bij het schrijven van wetenschappelijke artikelen. 'Een belangrijk hulpmiddel en inspiratiebron daarbij vind ik bijvoorbeeld Rogets 21th century thesaurus, een enorm bestand van begrippen en hun synoniemen of aanpalende begrippen. Handig om het juiste woord te vinden.'

Wat niet wil zeggen dat alle Engelse begrippen klakkeloos in het Nederlands moeten worden overgenomen. Want Bert-Jaap Koops is ook betrokken bij de Stichting Natuurlijk Nederlands, die bewustwording nastreeft om onnodig Engels tegen te gaan.

Koops is geen fundamentalistische purist die vindt dat iedereen van 'stempost' zou moeten spreken in plaats van 'voice-mail'. 'Het is gewoon leuk om volwaardige vervangers te zoeken. Het houdt de taal veerkrachtig. Waarom spreken van ''hyperlink'' als ''koppeling'' ook kan? Of als je het in plaats van ''spam'' net zo goed kunt hebben over ''pestpost''?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden