Jurassic Bank

Ondanks veel grotere verliezen dan het Britse Barings ging de Franse staatsbank Crédit Lyonnais niet failliet. Door vriendjespolitiek en een ongebreidelde expansiedrift lijdt Crazy Lyonnais een verlies van 23 miljard gulden....

WILLEM van Driel, bestuursvoorzitter van de Nederlandse dochter van Crédit Lyonnais, CLBN, uitte in 1993 tegenover deze krant een hartewens. Ooit hoopte hij de dag mee te maken, waarop kranten bij het noemen van CLBN niet in één adem de Italiaanse zakenlieden Parretti en Fiorini zouden vermelden.

Deze malafide klanten van CLBN, goed voor de eerste miljardenverliezen van de Franse staatsbank, bleven puinruimer Van Driel tot zijn grote verdriet achtervolgen. De vijfde bank van Nederland leek maar niet van zijn eigen verleden los te kunnen komen.

Vorige week vrijdag mocht Van Driel bekend maken dat CLBN na drie jaar weer in staat is dividend uit te keren aan het Parijse moederbedrijf. Die mededeling, de kroon op succesvol puinruimen, werd volledig overschaduwd door de rampberichten over het moederbedrijf zelf. Nog veel langer dan CLBN zal Crédit Lyonnais de gevangene blijven van zijn eigen verleden. Tot eind 2014 zal de bank moeten bloeden om de verliezen die in de afgelopen zeven jaar zijn ontstaan, terug te betalen.

Het gat in de boekhouding van Crédit Lyonnais blijkt vele malen groter dan de somberste outsiders hadden durven voorspellen. De schokkende cijfers over 1992 en 1993, samen goed voor een verlies van ruim drie miljard gulden, verdwijnen in het niet bij het resultaat over 1994: een verlies van 4 miljard gulden.

Maar ook bij dat bedrag bleef het niet. Van de balans van circa 700 miljard wordt 45 miljard gulden in een sterfhuisconstructie ondergebracht. De verkoop van die activa zal een boekverlies van naar verwachting circa 16 miljard gulden tot gevolg hebben. Dit toekomstige verlies is ruim twee keer zo groot als de zwartgalligste prognose tot dusver voor mogelijk hield. De miljardenverliezen van Parretti en Fiorini vormen nog maar een fractie van het geheel. Zo gaat de hartewens van Van Driel in vervulling.

Waardoor ontstond 'het grootste naoorlogse financiële debâcle van Frankrijk', in de Franse pers ook wel 'het bankschandaal van de eeuw' genoemd? Zowel linkse als rechtse politici hebben, aan de vooravond van de presidentsverkiezingen, goede redenen rond die schuldvraag een rookgordijn te leggen. Onder de socialsten ontstonden de problemen. Rechts heeft het socialistische probleemkind in de afgelopen twee jaar te zeer verwaarloosd. Vorig jaar maart presenteerde de regering-Balladur een ogenschijnlijk omvangrijk reddingsplan. Nu blijkt het die naam nauwelijks meer waardig te zijn.

De feiten liggen heel wat ingewikkelder dan bijvoorbeeld in het geval-Barings. Bij deze Britse bank ging het om een recht-toe, recht-aan commerciële ramp. Maar bij bankieren op zijn Frans gaat het niet alleen over commercie, maar ook over politiek. En dat maakt de schuldvraag veel minder overzichtelijk.

De carrière van Jean-Yves Haberer, van 1988 tot 1993 president van Crédit Lyonnais, biedt uitzicht op het ontwarren van deze Franse knoop. Tot zijn aantreden had Haberer jarenlang een zeer voorspoedige gang door de Franse bureaucratie gemaakt. Een voorspoed die hem het gevoel had gegeven dat hij alles kon, zo menen waarnemers.

In 1981 kwamen de socialisten aan de macht. Haberer, in een prominente positie op het ministerie van Financiën, werd voor de socialisten de uitvoerder van een van hun verkiezingsbeloftes, de nationalisatie van de banksector. De socialistische regering beloonde hem met een topbaan bij Paribas.

In 1986 sloeg voor Haberer plots het noodlot toe. Na de verkiezingsoverwinning van rechts werd de ambtenaar-bankier van de ene dag op de andere aan de kant geschoven. In de ogen van rechts was hij niets minder dan een collaborateur. Dat ontslag ervoer hij als een zware vernedering.

Twee jaar later worden de bordjes weer verhangen. De socialisten keren terug aan de macht en Haberer mag Crédit Lyonnais voorbereiden op de Europese eenwording. In Crazy Lyonnais duidt Eric Lesier van Le Monde Haberer aan als een man die gedreven wordt door één enkele ambitie: de wereld laten zien waartoe hij in staat is.

HABERER zet een expansiestrategie zonder weerga in. In de periode 1989-1991 loopt het balanstotaal met 30 procent op, nemen de kredieten met 35 procent toe en stijgt het aantal participaties met 200 procent. Gesteund door zijn grootaandeelhouder, het ministerie van Financiën, opent Crédit Lyonnais zo de aanval op de toppositie van de meest toonaangevende bank in Europa, de Deutsche Bank.

Diverse Europese banken worden in een hoog tempo aan het imperium toegevoegd. Een strategie die met het oog op '1992' als visionair wordt afgeschilderd, terwijl minder aandacht uitgaat naar de kwaliteit van de aankopen. Zo is Crédit Lyonnais buitengewoon trots op de toegang die het zich weet te verschaffen tot de moeilijke Duitse markt. Van een verzekeraar wordt de matig renderende Bank für Gemeinwirtschaft overgenomen.

Naar het voorbeeld van de Duitse banken manifesteert Crédit Lyonnais zich vooral als een heuse industriebank. Naast het traditionele bankbedrijf, de kredietverlening, koopt de staatsbank honderden aandelenpakketten in bedrijven. De risico's nemen navenant toe. Anders dan de Duitse banken die alleen commerciële afwegingen voor hun beleggingen hanteren, laat Crédit Lyonnais zich ook leiden door politieke normen. De bank stelt zich zo in dienst van zijn grootaandeelhouder, die industriepolitiek wenst te bedrijven.

Dit pakt niet alleen gunstig uit voor strategisch interessant geachte bedrijfstakken, maar ook voor ondernemers die bij de socialistische regering van het moment goed liggen. De Britse uitgever Robert Maxwell en de al bijna even diep gezonken zakenman Bernard Tapie zijn de meest beruchte voorbeelden. Die vriendjespolitiek voor de socialistische aandeelhouder levert Crédit Lyonnais grote stroppen op.

Toch vormt de industriepolitiek niet de grootste schadepost. De commerciële missers blijken kostbaarder: de kredietverlening in de vastgoedsector en op het vlak van filmfinanciering. De bank was een van de belangrijkste spelers op de zeer overspannen Franse vastgoedmarkt. Wanneer die markt instort worden ook andere banken wel geraakt, maar Crédit Lyonnais spant, zoals wel vaker bij stroppen, de kroon.

Van het boekverlies van 16 miljard gulden is meer dan de helft terug te voeren op vastgoed. Ook de filmfinanciering waar CLBN ooit mee begon, is nog altijd een nagel aan de doodskist. Van de 16 miljard neemt die sector ruim drie miljard gulden voor zijn rekening.

Deze commerciële missers vinden gedeeltelijk hun verklaring in ongelukkige timing en verblindende expansiedrift. Ook kampte Crédit Lyonnais met organisatorische mankementen. Uiteraard zijn er in de afgelopen jaren voortdurend alarmbellen afgegaan. Rampen in de kredietverlening dienden zich bijna dagelijks aan. Maar als het gerinkel al de top bereikte, dan werd daar onvoldoende mee gedaan.

'Crédit Lyonnais was een dinosaurus', analyseerde vorige week een ambtenaar van het ministerie van Economische Zaken. 'Het beest had wel hersenen, dat wil zeggen mogelijkheden tot controle, maar die bleken te zwak in verhouding tot zijn totale omvang.'

Uit de kop van het stervende beest tuimelde topman Haberer in 1993 als eerste. Ondanks verliezen van drie miljard gulden werd hij beloond met het voorzitterschap van een andere belangrijke financiële instelling, Crédit National. Na vier maanden gal spuwen door de Franse pers haalde de regering bakzeil en moest Haberer ook daar aftreden.

In het afgelopen jaar wekte de regering de indruk dat zij de affaire het liefst liet rusten. Vorig jaar maart werd een eerste reddingsplan gepresenteerd, waarbij de omvang van de problemen onvoldoende werd onderkend. De toezichthouders leken met een reddingsplan van bijna zeven miljard gulden diep in de buidel te tasten, maar dat blijkt nog niet de helft van het benodigde bedrag. Ook spartelde de regering tegen toen het parlement een onderzoekscommissie naar de verliezen wilde laten kijkenen. Dat werd met tegenzin toegestaan.

Zo werd de tijdbom-Crédit Lyonnais slechts gedeeltelijk gedemonteerd en kwam hij op een wel heel onaangenaam moment, vlak voor de presidentsverkiezingen, alsnog tot ontploffing.

Gelijktijdig met haar reddingsplan maakte de regering-Balladur bekend dat vier strafrechtelijke onderzoeken van start zijn gegaan naar gedragingen van Crédit Lyonnais-bestuurders. Betwijfeld mag worden of die de werkelijke oorzaken van het debâcle boven water zullen krijgen. In de strafzaken gaat het om manipulaties van miljoenen, niet van miljarden.

Een werkelijk diepgravend onderzoek zou zich moeten toespitsen op al die instanties die de verspilling hebben aanschouwd zonder in te grijpen: het ministerie van Financiën, de centrale bank, de rekenkamer en de politieke kopstukken. Dat zou de vinger leggen op de werkelijke wond, de al te warme banden tussen topbankiers en hun toezichthouders.

'Het reddingsplan van Crédit Lyonnais gaat de belastingbetaler geen cent kosten', bezweerde minister van Economische Zaken Edmond Alphandéry onmiddellijk bij de bekendmaking van het reddingsplan. De gekozen constructie is zeker ingenieus, maar na wat rekenwerk stelde de buitenwereld vast dat die wonderbaarlijke, budgetneutrale operatie op zijn minst kan worden betwijfeld.

Concurrerende banken uit de private sector, zoals Banque Nationale de Paris en Société Générale, wijzen erop dat de staat verkapt subsidieert. De 45 miljard gulden nog af te stoten activa van Crédit Lyonnais zijn ondergebracht in een vennootschap, waarvoor de staat als financier optreedt. Voor de aankoop van die activa leent de staat van Crédit Lyonnais 45 miljard tegen een rente van 7 procent. De concurrentie stelt dat de staatsbank voor die lening normaliter slechts 2 procent zou hebben gekregen. Het verschil wordt aangemerkt als een verkapte steunoperatie.

In de komende twintig jaar gaat het om minimaal 45 miljard steun, roepen de concurrenten verontwaardigd, een opvatting die zij ongetwijfeld ook zullen ventileren tegenover de Europese Commissie in Brussel. De reddingsoperatie betekent zeker het einde voor de industriepolitieke rol van Crédit Lyonnais. Maar de bank is nog lang niet uit het politieke vaarwater dat haar bijna fataal werd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.