Jumbo nijd

Wat is er toch aan de hand in Noorderdierenpark Emmen? Wie haalt de ruziënde olifantenbitches uit elkaar?

Op het eerste gezicht speelt zich deze grijze novembernamiddag niks ongewoons af op de vlakte van zand en gestapelde stenen in het Noorderdierenpark in Emmen. De bul Radza, 3,15 meter hoog en 7 ton schoon aan de haak, staat tussen twee koeien, Mingalar Oo en Ma Ya Yee. Vanachter een rots komen vijf puberjumbo's op een sukkeldrafje naderbij. Er wordt even wat getrompetterd, met slurven gezwaaid en een flinke lading mest gelost.


Maar trouwe bezoekers weten beter: het is er stiller dan gebruikelijk. Niet iedereen van de Drentse kudde is er. Kijk maar, tientallen meters verderop in de stal. Daar staan Htoo Yin Aye, haar dochter Ma Palai en twee jongere zonen te niksen in het neonlicht, achter stalen barrières. Ze schuifelen geluidloos tussen betonnen pijlers over het stro.


Zo gaat het eraan toe, deze dagen in de club mastodonten, met twaalf exemplaren van de Elephas maximus de grootste in Nederland. Gescheiden werelden, want het is hommeles. Als het ene gezelschap op het buitenterrein verblijft, staat de andere kliek op stal. Anders wordt het matten. Het resultaat van de onenigheden vormt een unicum in de geschiedenis van het park: een kwartet olifanten wordt om niet ter overname aangeboden.


De hoofdrolspelers in de dikhuidensoap: enerzijds de zussen Mingalar Oo, De Eerste (zij was de eerste olifant die in het dierenpark werd geboren, op 1 maart 1992) en Ma Ya Yee, Juffrouw Lachend Water, van 2 mei 1999. Anderzijds Htoo Yin Aye, Knappe Vrouw, geboren 5 juni 1981, het oudste vrouwtje in de kudde, en haar dochter Ma Palai, Juffrouw Parel, van 8 maart 1998. Zet ze bij elkaar en het gaat mis. De moeder en dochter nemen eendrachtig Juffrouw Lachend Water te grazen. Ze nemen haar in de mangel - 2 à 3 ton druk aan weerszijden -, delen kopstoten uit of bijten in de staart. Mingalar Oo voelt zich niet geroepen het voor haar zusje op te nemen.


In dit krachtenveld blijven mannetjes buitenspel. Olifantenfamilies zijn matriarchaal. Zelfs de kolos Radza, de Keizer (44 jaar), speelt geen rol. Maar hij is toch al geen ruziezoeker. Het is een goedzak, de grote vriendelijke reus, zeggen zijn verzorgers, de vervaarlijke anderhalve slagtand ten spijt. Hij haalde oktober vorig jaar de kranten en tv, toen hij in de greppel plofte na wat geduw achter zijn rug - het kan een serieuze catfight zijn geweest, maar ook een dolletje van jonge stieren. Radza raakte een deel van een slagtand kwijt, maar draagt het de daders niet na.


De hoop in het Noorderdierenpark was, vertellen woordvoerder en bioloog Wijbren Landman en verzorger Wybo Walstra, van de groepen één familie te maken. Er is immers al een bloedband: Ma Palai heeft dezelfde vader als Mingalar Oo en Ma Ya Yee, de bul Naing Thein, Hij die makkelijk wint, inmiddels naar Praag verkast. Het klimaat in Emmen is vruchtbaar genoeg voor hecht gezinsverband, hier zijn al 23 olifanten geboren, dat heeft nog geen ander park in Europa ze nagedaan.


Landman en Walstra wijzen dezelfde dag aan waarop de hoop ijdel werd: 11 juni 2012. Walstra, al 22 jaar verzorger: 'Dat was een klotedag.' Het was de dag waarop Htoo Kin Aye, Vriendelijke Vrouw, de grande dame van de kudde, tot tweemaal toe in de stal door de benen zakte en bij een van die vallen op haar drie weken oude zoontje Thura (Zon) terechtkwam. Ze had al dagen een verzwakte indruk gemaakt. Een haastig toegediend infuus mocht niet meer baten. Sectie wees uit dat ze leed aan een ernstige baarmoederlijke bloeding. Ook Thura redde het niet. Verzorgers en artsen besloten de zuigeling te laten inslapen. Hij was al kwetsbaar als gevolg van zijn zieke moeder en zou met behulp van kunstmelk buiten de kudde in leven moeten worden gehouden. Dat zou tot een uitzichtloos bestaan hebben geleid.


Sinds het verdwijnen van Htoo Kin Aye is de hiërarchie in de Emmense kudde weg. Zij had aanzien, ze was een van de acht olifanten uit Birma waarmee het dierenpark in 1988 begon. Als er mot dreigde, zocht de belaagde beschutting bij de Vriendelijke Vrouw en daarmee werden ruzies in de kiem gesmoord.


Landman en Walstra beschrijven de botsende karakters van nu. Ze ontkomen er niet aan: Ma Ya Yee is ineens 'de pispaal'. Een schatje is het, zeggen ze, leergierig, meewerkend, maar de laagste in rang, wat kleiner van gestalte dan haar zus Mingalar Oo, die ook nog eens dominanter is. Ze is al wel moeder geweest, dat had haar toch enig aanzien moeten geven. Het is Mingalar Oo die volgens de verzorgers het meest in aanmerking komt voor de positie van nieuwe matriarch.


De Knappe Vrouw Htoo Yin Aye en haar dochter Ma Palai weigeren zich daar vooralsnog bij neer te leggen. Daarmee zijn ze nog niet de bitches van dienst, bezweren Landman en Walstra. Htoo Yin Aye is nu de oudste van de kudde, zij was er ook al bij in 1988, en zoekt naar een nieuwe status. Maar ze is altijd meer het type Einzelgänger geweest. Ma Palai, die zich ooit nog graag met halfzusje Ma Ya Yee over pasgeborenen ontfermde, is tegenwoordig misschien wat chagrijniger. Ze heeft nog niet gejongd, misschien speelt iets van frustratie mee. Laatst zagen de verzorgers hoe ze de aandacht van Radza probeerde te trekken.


Is het Noorderdierenpark simpelweg niet te klein voor zo'n kudde van twaalf? Er zijn meer incidenten geweest. Voor de tuimeling van Radza, belandde olifant Annabel in 2009 ook al in de gracht. Zij werd eruit getakeld, maar wilde niet meer gaan staan. Het bleek dat ze bij de val haar nek had gebroken en verlamd was geraakt. Bioloog Landman is ervan overtuigd dat er ruimte genoeg is. 'De kudde is wel eens groter geweest. Toen was er niks aan de hand.'


Deskundigen beklemtonen dat gebakkelei tussen de goedmoedig ogende lobbessen niet uitzonderlijk is. In het wild lossen die zich vanzelf op: een partij vertrekt naar elders. In een dierentuin is verplaatsing noodzakelijk - de strijd mag wel eens luwen, maar goed komt het nooit meer.


Volgens curator zoogdieren Martin van Wees van de Rotterdamse Diergaarde Blijdorp kampen meer dierentuinen met gelijksoortige conflicten. Van Wees is stamboekhouder van Aziatische olifanten in Europa en coördineert een fokprogramma voor de dieren. Dat loopt nu zo'n twintig jaar. Zowel koeien die vroeger op jonge leeftijd zijn geïmporteerd als vrouwtjes die in parken zijn geboren, beginnen voor zichzelf en de familie een plek op te eisen. Ook Blijdorp stuurde lastposten weg. Vorig jaar twee, en in 2006 verhuisde Bernhardine, de eerste olifant die in een Nederlandse dierentuin werd geboren, op 16 juni 1984, naar Dublin - het was geen gemakkelijke tante. Ook Van Wees denkt dat de pesterijen in Emmen weinig te maken hebben met de omvang van het verblijf. 'Al maak je de plek vijf keer zo groot, de olifanten zullen elkaar toch blijven opzoeken.'


Beschouwen Landman en Walstra de scheiding van de kudde als een nederlaag? Nee, klinkt het eensgezind. Zeker, ze zijn gehecht aan hun beesten. Maar in dit vak berust je snel. Van moeder natuur kun je het namelijk nooit winnen - ook in de dierentuin niet.


Noorderdierenpark Emmen: 12


Dierenpark Amersfoort: 7


Blijdorp Rotterdam: 6


Dierenrijk Nuenen: 3


Artis Amsterdam: 3


Burgers' Zoo Arnhem: 2


Safaripark Beekse Bergen in Hilvarenbeek bezit 5 Afrikaanse olifanten.


Overleven op krediet

Het Noorderdierenpark in Emmen stond jarenlang te boek als een van de vooruitstrevendste parken in Europa. Dat kuddes vrij konden rondlopen op relatief grote oppervlakten vormde een belangrijke attractie. Het concept kreeg elders navolging.

Inmiddels kampt het park met sterk teruglopende bezoekersaantallen. In 2010 ging het bijna failliet. De gemeente verstrekte een overlevingskrediet om een bankroet af te wenden.

In maart van dit jaar stemde de raad in met plannen voor verhuizing en nieuwbouw. Het park wordt verplaatst naar het gebied van de Noordbargeres, waar nu al enkele attracties staan, die met een loopbrug bereikbaar zijn. Het terrein krijgt een oppervlakte van 40 hectare, meer dan drie keer de omvang van de bestaande locatie.

De plannen zijn wel omstreden. Er is een investering van 200 miljoen euro voor nodig en de vraag is of het park financieel rendabel kan zijn. De opening is voorzien in 2015.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden