REPORTAGE

'Jullie Vlamingen zijn lief, schattig en braaf'

Cabaretier Jan Jaap van der Wal vond Vlaanderen plezant, verhuisde naar Antwerpen en is nu bij onze zuiderburen aan het try-outen. Hoe bevalt dat?

Jan Jaap van der Wal: Vlamingen zijn `fokking genuanceerd.` Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

'Ik heb niet eens tv joh!' Weer een ongevraagde kreet uit het midden van de zaal. Jan Jaap van der Wal schudt zijn hoofd. Zijn voorstelling in het Belgische Leopoldsburg is pas een kwartier oud, maar hij is nu al vier keer onderbroken door dezelfde man. Door een Nederlander nota bene, wat op zijn minst ironisch is, juist nu hij door Vlaanderen tourt en het eigen land is 'ontvlucht'.

De comedian heeft zich aan het begin van de show al verontschuldigd voor 'alles wat uit Nederland komt'. In dat opzicht past de man zonder tv perfect bij deze avond. Van der Wal, eerst nog grappend: 'Ik hoor aan je accent dat je Nederlander bent. Flikker op zeg! Rot op naar je eigen land.' Daarna is de toon serieuzer. 'Oké, we moeten maar accepteren dat er een Hollander is die af en toe dingen roept en daarmee de voorstelling een dienst denkt te bewijzen.'

In het Belgisch-Limburgse Leopoldsburg speelt Jan Jaap van der Wal voor vierhonderd man De nieuwe Belg. Daarin noemt hij zichzelf 'een soort vluchteling'. In september betrok hij een appartement in Antwerpen. Om het land beter te leren kennen, te schrijven aan een voorstelling en zijn werk uit te proberen in de lokale comedyclub, waar hij voor hooguit dertig man optreedt.

De komende maand staat hij in plaatsjes als Herentals en Kalmthout, maar ook in de steden Gent en Antwerpen, waar vaker bekende Nederlandse cabaretiers spelen.

Hij is pas 36 en toch al een routinier. Op zijn 17de werd Van der Wal als student kunstgeschiedenis ontdekt bij een open avond in Toomler met 'dingetjes die hij op de middelbare school in Leeuwarden al deed'. Hij mocht direct auditie doen voor Comedytrain, het beroemde cabaretgezelschap waartoe andere grote namen als Hans Teeuwen en Theo Maassen behoorden en dat nu uit zo'n veertig comedians bestaat.

In 2001 verwierf hij landelijke bekendheid als panellid van Dit was het nieuws, toen hij Marc-Marie Huijbregts opvolgde. Tien jaar lang deed hij alle theaters in Nederland aan met voorstellingen als Staat, BSUR, Live en twee oudejaarsconferences. In 2006 nam hij bij de Comedytrain het artistiek leiderschap over van Raoul Heertje, maar hij gaf er vorig jaar de brui aan. 'Niemand wil met zoveel egootjes tegelijk werken.'

Van der Wal is eigenlijk ook wel klaar met langere theatertours. Hij heeft geen zin meer om zich lang van tevoren vast te leggen. Met zijn laatste stand-upshow Dystopia, een korte clubtour, stond hij in Gent. Omdat hij daar een van zijn 'beste optredens ooit' had en hij Vlaanderen zo 'plezant' vond, ontstond het idee voor een buitenlands avontuur.

CV

1979 Geboren in Leeuwarden
1997 Studie kunstgeschiedenis (niet afgemaakt)
1997 Lid van de Comedytrain
2000 Solovoorstelling Gejongleerd
2001-'10 Panellid Dit was het nieuws
2001 Out Now
2003 Staat
2005 BSUR
2007 Onderbewust
2008 Zonder band
2009 Lekker hard lachen met oliebollen
2009 Jan Jaap van der Wal zonder band
2011 The Daily Show (NL)
2012 Live
2013 YouTube-programma Panache
2013 Documentaire The Happy Sad Route
2014 Dystopia
2015 De nieuwe Belg

Het publiek in Leopoldsburg moet duidelijk aan hem wennen. 'Jullie kijken me aan alsof ik nog geld van jullie krijg', zegt hij na een paar minuten met een brede lach. Van der Wal bewaart de rust, straalt energie en plezier uit, maar zijn grappen landen niet. Uit de zaal klinken lauwe reacties. Een half uur later speelt hij daarop in, als hij een deel van de zaal wél aan de slappe lach krijgt door tien keer de naam van een Belgische supermarkt te herhalen. 'Sjezus, dus dít vinden jullie grappig!'

Hij is 'nog een beetje aan het try-outen' en mikt op de perfecte première in Antwerpen, zegt hij na afloop in het theatercafé. De gasten drinken speciaalbier onder tl-licht in een ruimte die met zijn houten stoeltjes en plavuizen eerder de sfeer van een voetbalkantine ademt dan die van een café. Van der Wal over de man in de voorstelling: 'We zitten hier dicht bij de grens, dus dan krijg je kennelijk ook dit soort mensen in je zaal.'

Aan de overkant wisselen twee oudere mannen hun mening over de show uit. Als de comedian aanstalten maakt te vertrekken, spreekt hij ze in het voorbijgaan kort aan. 'Hé, wees positief over me hè, tegen deze journalist.' Wat ze van het optreden van de Nederlandse cabaretier vonden? 'Ja, we hebben heus genoten', zegt de een. 'Maar wij Vlamingen lachen nou eenmaal niet zo hard. Luisteren, dat kunnen we beter.'

'Belgiëjaar'

In België kennen ze Van der Wal goed. Door diverse tv- en radio-optredens heeft hij er inmiddels stevig voet aan de grond gezet. Hij typeert 2015 dan ook als het 'Belgiëjaar'. Dit voorjaar was hij vaste gast in de - inmiddels gestopte - VRT-talkshow Café Corsari. Daar sprak hij op komische wijze zijn verwondering uit over de Vlamingen en hun bijzondere taalgebruik. Ook gaf hij politiek commentaar. Veel thema's komen terug in De nieuwe Belg.

Geëngageerd als hij is, bespreekt hij in zijn show veelvuldig de vluchtelingencrisis, een onderwerp waarover ze in België lang niet zo verdeeld zijn als in Nederland.

En, onvermijdelijk: het verschil tussen Nederlanders en Belgen. Kortgeleden sprak NRC-hoofdredacteur Peter Vandermeersch de zorg uit dat Nederlanders en Vlamingen elkaar niet meer lijken te kennen. Er vindt onderling steeds minder culturele uitwisseling plaats, waardoor we de interesse in elkaar verliezen, aldus Vandermeersch. Dit laatste kun je Van der Wal niet bepaald aanrekenen. Integendeel. Hij is, klef gezegd, 'verliefd op Vlaanderen'. 'Jullie Vlamingen zijn lief, schattig en braaf', zegt hij tegen zijn publiek. Of Vandermeersch gelijk heeft? 'Ik weet niet of hij mijn vak heeft meegerekend, maar ik zie dat niet zo. We hebben in Toomler genoeg uitwisselingen met Belgische comedians en houden elkaar zeker in de gaten. Dat geldt ook voor de toneelwereld.'

De volgende middag heeft Van der Wal een fotoshoot bij het Stadspark in Antwerpen, vlak bij zijn woning in de Joodse buurt. Het is sjabbat en de orthodoxe joden - er wonen er ongeveer 30 duizend in die wijk - lopen in grote groepen op straat om de synagoge te bezoeken. Van der Wal: 'Ik dacht dat ik grappen over ze kon maken, maar ze dóén niks. Soms zeggen ze ineens vriendelijk hallo. Dat is toch geen materiaal om mee te werken?'

Nee, voor een comedian is het makkelijker om over Nederlanders te schrijven. Vlamingen zijn 'fokking genuanceerd', zegt Van der Wal in zijn voorstelling. Tot aan het irritante toe. 'Ze zijn hier veel taliger, verzorgder in hun argumentatie. Mensen luisteren naar elkaar. Natuurlijk vind je hier genoeg boze witte mannen maar de media geven daar geen ruchtbaarheid aan. Die zijn minder emotioneel, waardoor mensen ook opschuiven naar het midden.'

Ondanks de aanslagen van 13 november in Parijs heeft hij zijn voorstelling niet veel hoeven aan te passen, zegt hij een week later. 'Het is hier rustig gebleven. Waar Nederland en Frankrijk duidelijk zeggen dat we in oorlog zijn met IS, wordt dat in Vlaanderen bewust niet zo gebracht. Geen oorlogstaal, ook niet in de media.'

Jan Jaap van der Wal Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

In de auto, op weg naar zijn volgende show in Aalst, betoogt Van der Wal dat Vlamingen met dedain naar Nederlanders kijken. 'Vaak wordt mij gevraagd: wat is er in godsnaam met jullie aan de hand? Ze begrijpen niets van de zwartepietendiscussie of van iemand als Wilders. Hier in Vlaanderen zijn de mensen politiek gezien gematigder. Dat heeft ook te maken met het cordon sanitaire van het Vlaams Blok in de jaren negentig. In Nederland staan we veel meer tegenover elkaar.'

Dan een anekdote over RTL Late Night, waar hij onlangs te gast was. Tijdens de uitzending verstuurde iemand onder de naam @Tattoo1Hummer de volgende tweet: 'Wat is die J J lelijk zeg. Met z'n pedofiele hazenlip. En humor heeft hij niet. Die kakkerlak.'

'Ook heel fijn om weer terug te zijn in Nederland. Xxx', was zijn antwoord.

Van der Wal: 'Zo hard gaan ze er in België echt niet in. Vrienden uit Antwerpen zagen die tweet en waren geschokt. Ja, maar dat is normaal in Nederland, zeg ik dan. Ik had hier laatst een relletje nadat ik een grap had gemaakt over burgemeester Bart De Wever. Er was een waterlek in het centrum van Antwerpen. Zal-ie blij mee zijn, heel Antwerpen blank, zei ik. Mensen waren toen wel diep verontwaardigd, maar er werd zeker niet op me gescholden.'

Harde grappen, op de man gespeeld, worden niet gewaardeerd in België, zegt Van der Wal. 'Ze houden hier niet van keiharde en cynische humor. Poep- en seksgrappen doen het dan juist weer erg goed. Natuurlijk probeer ik alles uit, dat is spannend, maar ik ben niet van plan om wild om me heen te trappen. Ik ben toch te gast, hè. Beetje dom om dan iedereen de maat te nemen.' Dat doet hij, bij wijze van uitzondering, wél met Gert Verhulst, de man achter media-imperium Studio 100 en verantwoordelijk voor hits als Kabouter Plop en K3. Hij vergelijkt Verhulst in zijn show met een loverboy. 'Haha, als dat straks wordt geregistreerd, staat het land misschien wel voor een keer op zijn kop.'

Kort voor de voorstelling wachten we bij de kleedkamer. Van der Wal heeft zijn simpele spijkerbroek en trui verwisseld voor een Hugo Boss-kostuum. Dan een minutenlange stilte. 'Een half uur vóór de show ga ik altijd in concentratiestand.' De Belgische geluidsman komt binnengelopen en vraagt of de zaal open mag. 'Laat maar komen die bitches', zegt de cabaretier, terwijl hij zijn veters strikt.

Het publiek in Aalst reageert vanavond beter dan in Leopoldsburg. Er wordt luid gereageerd op Van der Wals improvisaties over Sint Maarten, die zojuist in de stad is aangekomen, het plaatselijke ajuinen werpen en Heineken, door mensen in de zaal betiteld als Hollands kattenzeik. Op de voorste rij merkt een vrouw desgevraagd op dat de comedian 'moeilijk is te verstáán'. Met haar kan hij beter uit de voeten dan met de man van de avond ervoor. Zijn afsluiter, met zacht Vlaams accent: 'Bedankt allemaal, en mevrouw, kom mee naar de bar, dan zal ik alles nog een keer lieflijk in uw oor fluisteren.'

Jan Jaap van der Wal - De nieuwe Belg. T/m 16/12 te zien in de Vlaamse theaters.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden